बालकाण्ड त्रिचत्वारिंशः

॥ गङ्गावतरणम् ॥

देवदेवे गते तस्मिन्सोङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।

कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥ १ ॥

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षो निराश्रयः ।

अचलः स्थाणुवत्स्थित्वा रात्रिन्दिवमरिन्दम ॥ २ ॥

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।

उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।

शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ ४ ॥

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।

तदा सा सुमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम् ॥ ५ ॥

आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ।

अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गां परमदुर्धरा ॥ ६ ॥

विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान्हरः ॥ ७ ॥

तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिणयनस्तदा ।

सा तस्मिन्पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ॥ ८ ॥

हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे ।

सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता ॥ ९ ॥

नैव निर्गमनं लेभे जटामण्डलमोहिता ।

तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी संवत्सरगणान्बहून् ॥ १० ॥

तामपश्यन्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ।

अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन ॥ ११ ॥

विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ।

तस्यां विसृज्यमानायां सप्त स्रोतांसि जज्ञिरे ॥ १२ ॥

ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा ।

तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुर्गङ्गाः शिवजलाः शुभाः ॥ १३ ॥

सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी ।

तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु शुभोदकाः ॥ १४ ॥

सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम् ।

भगीरथोऽपि रजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ॥ १५ ॥

प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ।

गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमागता ॥ १६ ॥

व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ।

मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तथा ॥ १७ ॥

पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा ।

ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षाः सिद्धगणास्तथा ॥ १८ ॥

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा ।

विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा ॥ १९ ॥

पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ।

तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ॥ २० ॥

दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ।

सम्पतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ॥ २१ ॥

शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ।

शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ॥ २२ ॥

विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा ।

पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ॥ २३ ॥

शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः ।

क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ॥ २४ ॥

विनतं क्वचिदुद्भूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः ।

सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥ २६ ॥

मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधातलम् ।

[* तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः । *]

व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ॥ २७ ॥

तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ।

भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ॥ २८ ॥

शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ।

कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ॥ २९ ॥

धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ।

पुनराकाशमाविश्य स्वाँल्लोकान्प्रतिपेदिरे ॥ ३० ॥

मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ।

कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ॥ ३१ ॥

भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।

प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ ३२ ॥

देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ।

गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः ॥ ३३ ॥

सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम् ।

गङ्गामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये ॥ ३४ ॥

यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी ।

जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी ॥ ३५ ॥

ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः ।

गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महत्मनः ॥ ३६ ॥

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो जह्नुश्च राघव ।

अपिबच्च जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भुतम् ॥ ३७ ॥

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः ।

पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् ॥ ३८ ॥

गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ।

ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राभ्यामसृजत्पुनः ॥ ३९ ॥

तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीति च ।

जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ॥ ४० ॥

सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा ।

रसातलमुपागच्छत् सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ॥ ४१ ॥

भगीरथोऽपि राजार्षिर्गङ्गामादाय यत्नतः ।

पितामहान्भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतनः ॥ ४२ ॥

अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।

प्लावयद्धूतपाप्मानः स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम ॥ ४३ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४३ ॥

valmiki ramayan balkand adhyay 43