बालकाण्ड सप्तमः

॥ अमात्यवर्णना ॥

तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।

मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः ॥ १ ॥

अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।

शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥ २ ॥

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो ह्यर्थसाधकः ।

अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ॥ ३ ॥

ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्यास्तामृषिसत्तमौ ।

वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥ ४ ॥

[* अधिकपाठः –

सुयज्ञोप्यथ जाबालिः काश्यपोऽप्यथ गौतमः ।

मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुस्तथा कात्यायनो द्विजः ।

एतैर्ब्रह्मर्षिभिर्नित्यमृत्विजस्तस्य पूर्वकाः ॥ ५ ॥

*]

विद्याविनीता ह्रीमन्तः कुशला नियतेन्द्रियाः ।

परस्परानुरक्ताश्च नीतिमन्तो बहुश्रुताः ॥ ६ ॥

श्रीमन्तश्च महात्मानः शास्त्रज्ञा धृढविक्रमाः ।

कीर्तिमन्तः प्रणिहिता यथावचनकारिणः ॥ ७ ॥

तेजः क्षमा यशः प्राप्ताः स्मितपूर्वाभिभाषिणः ।

क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ॥ ८ ॥

तेषामविदितं किञ्चत् स्वेषु नास्ति परेषु वा ।

क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥ ९ ॥

कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।

प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुः सुतेष्वपि ॥ १० ॥

कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।

अहितं वाऽपि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥ ११ ॥

वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुव्रताः ।

शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥ १२ ॥

ब्रह्मक्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समवर्धयन् । [समपूरयन्]

सुतीक्ष्णदण्डाः सम्प्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥ १३ ॥

शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।

नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित् ॥ १४ ॥

कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नरः ।

प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥ १५ ॥

सुवाससः सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः ।

हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥ १६ ॥

गुरौ गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।

विदेशेष्वपि विख्याताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥ १७ ॥

[* अभितो गुणवन्तश्च न चासन् गुणवर्जिताः । *]

सन्धिविग्रहतत्वज्ञाः प्रकृत्या सम्पदान्विताः ।

मन्त्रसंवरणे युक्ताः श्लक्ष्णाः सूक्ष्मासु बुद्धिषु ॥ १८ ॥

नीतिशास्त्रविशेषज्ञाः सततं प्रियवादिनः ।

ईदृशैस्तैरमात्यैश्च राजा दशरथोऽनघः ॥ १९ ॥

उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ।

अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ॥ २० ॥

प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मं परिवर्जयन् ।

विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यः सत्यसङ्गरः ॥ २१ ॥

स तत्र पुरुषव्याघ्रः शशास पृथिवीमिमाम् ।

नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ॥ २२ ॥

मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः ।

स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ॥ २३ ॥

तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तै-

-र्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः ।

स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त-

-स्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥ २४ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥

valmiki ramayan balkand adhyay 7