अरण्यकाण्ड त्रिचत्वारिंशः

॥ लक्ष्मणशङ्काप्रतिसमाधानम् ॥

सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमान्यपचिन्वती ।

हैमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ १ ॥

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।

भर्तारमभिचक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम् ॥ २ ॥

तयाऽऽहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।

वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ ३ ॥

शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।

तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ ४ ॥

चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।

अनेन निहता राजन् राजानः कामरूपिणा ॥ ५ ॥

अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् ।

भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसन्निभम् ॥ ६ ॥

मृगो ह्येवं विधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।

जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ ७ ॥

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता ।

उवाच सीता संहृष्टा चर्मणा हृतचेतना ॥ ८ ॥

आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः ।

आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ ९ ॥

इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।

मृगाश्चरन्ति सहिताः सृमराश्चमरास्तथा ॥ १० ॥

ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा ।

विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा मनोहराः ॥ ११ ॥

न चास्य सदृशो राजन् दृष्टपूर्वो मृगः पुरा ।

तेजसा क्षमया दीप्त्या यथाऽयं मृगसत्तमः ॥ १२ ॥

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः ।

द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसन्निभः ॥ १३ ॥

अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना ।

मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे ॥ १४ ॥

यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव ।

आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ १५ ॥

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।

अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ १६ ॥

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।

मृगरूपमिदं व्यक्तं विस्मयं जनयिष्यति ॥ १७ ॥

जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः ।

अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥ १८ ॥

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि ।

शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ १९ ॥

कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् ।

वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ २० ॥

तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा ।

तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ॥ २१ ॥

बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ।

एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम् ॥ २२ ॥

लोभितस्तेन रूपेण सीताया च प्रचोदितः ।

उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ २३ ॥

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् ।

रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥ २४ ॥

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये ।

कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥ २५ ॥

प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः ।

शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥ २६ ॥

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।

जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ २७ ॥

मसारगल्लर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः ।

कस्य नामाभिरूपोऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ २८ ॥

कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयं प्रभो ।

नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ २९ ॥

[* किं पुनर्मैथिली सीता बाला नारी न विस्मयेत् । *]

मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः ।

घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ ३० ॥

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।

धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ ३१ ॥

तत्सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम् ।

मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ ३२ ॥

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।

तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥ ३३ ॥

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि ।

उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ ३४ ॥

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।

भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥ ३५ ॥

एष चैव मृगः श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः ।

उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ ३६ ॥

यदि वाऽयं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण ।

मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया ॥ ३७ ॥

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना ।

वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुङ्गवाः ॥ ३८ ॥

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः ।

निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥ ३९ ॥

पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।

उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥ ४० ॥

स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम् ।

अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ॥ ४१ ॥

समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् ।

उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिमिदमब्रवीत् ॥ ४२ ॥

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताः स्वतेजसा ।

जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ ४३ ॥

तदेतन्न भवेद्रक्षो वातापिरिव लक्ष्मण ।

मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ ४४ ॥

भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मां गतः ।

इह त्वं भव सन्नद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ ४५ ॥

अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन ।

अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यपि वा मृगम् ॥ ४६ ॥

यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् ।

पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ॥ ४७ ॥

त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ।

अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ ४८ ॥

यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् ।

हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ ४९ ॥

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा

जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।

भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं

प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ ५० ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४३ ॥

valmiki ramayan aranyakand adhyay 43