अरण्यकाण्ड त्रिषष्टितमः

॥ दुःखानुचिन्तनम् ॥

स राजपुत्रः प्रियया विहीनः

कामेन शोकेन च पीड्यमानः ।

विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो

भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम् ॥ १ ॥

स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं

शोके निमग्नो विपुले तु रामः ।

उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप-

-मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम् ॥ २ ॥

न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी

मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम् ।

शोकेन शोको हि परम्पराया

मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च ॥ ३ ॥

पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि

पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि ।

तत्रायमद्यापतितो विपाको

दुःखेन दुःखं यदहं विशामि ॥ ४ ॥

राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः

पितुर्विनाशो जननीवियोगः ।

सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेग-

-मापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ ५ ॥

सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं

शान्तं शरीरे वनमेत्य शून्यम् ।

सीतावियोगात् पुनरप्युदीर्णं

काष्ठैरिवाग्निः सहसा प्रदीप्तः ॥ ६ ॥

सा नूनमार्या मम राक्षसेन

बलाद्धृता खं समुपेत्य भीरुः ।

अपस्वरं सस्वरविप्रलापा

भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम् ॥ ७ ॥

तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य

सदोचितावुत्तमचन्दनस्य ।

वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ

नूनं प्रियाया मम नाभिभातः ॥ ८ ॥

तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं

तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम् ।

रक्षोवशं नूनमुपागताया

न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥ ९ ॥

तां हारपाशस्य सदोचिताया

ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः ।

रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति

विभिद्य शून्ये रुधिराशनानि ॥ १० ॥

मया विहीना विजने वने या

रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा ।

नूनं विनादं कुररीव दीना

सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा ॥ ११ ॥

अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला

शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा ।

कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा

त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम् ॥ १२ ॥

गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा

प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् ।

अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि

नैकाकिनी यति हि सा कदाचित् ॥ १३ ॥

पद्मानना पद्मविशालनेत्रा

पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता ।

तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचि-

-न्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥ १४ ॥

कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं

नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् ।

वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त-

-मेकाकिनी साऽतिबिभेति भीरुः ॥ १५ ॥

आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ

लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन् ।

मम प्रिया सा क्व गता हृता वा

शंसस्व मे शोकवशस्य नित्यम् ॥ १६ ॥

लोकेषु सर्वेषु च नास्ति किञ्चि-

-द्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत् ।

शंसस्व वायो कुलशालिनीं तां

हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ १७ ॥

इतीव तं शोकविधेयदेहं

रामं विसञ्ज्ञं विलपन्तमेवम् ।

उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो

न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम् ॥ १८ ॥

शोकं विमुञ्चार्य धृतिं भजस्व

सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः ।

उत्साहवन्तो हि नरा न लोके

सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥ १९ ॥

इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं

ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः ।

न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्

पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत् ॥ २० ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥ ६३ ॥

valmiki ramayan aranyakand adhyay 63