किष्किन्धाकाण्ड षोडशः

॥ वालिसंहारः ॥

तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् ।

वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

गर्जतोऽस्य च संरम्भं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।

मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ॥ २ ॥

अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।

धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ ३ ॥

सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य सम्युगे ।

सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ॥ ४ ॥

न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते ।

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ ५ ॥

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।

सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ॥ ६ ॥

प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् ।

दर्पमात्रं विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥ ७ ॥

अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यथेप्सितम् ।

वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति ॥ ८ ॥

न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान् ।

कृतं तारे सहायत्वं सौहृदं दर्शितं मयि ॥ ९ ॥

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च ।

अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे ॥ १० ॥

तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी ।

चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ ११ ॥

ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रवद्विजयैषिणी ।

अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ १२ ॥

प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम् ।

नगरान्निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ १३ ॥

स निष्पत्य महातेजा वाली परमरोषणः ।

सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ १४ ॥

स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् ।

सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ १५ ॥

स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् ।

गाढं परिदधे वासो वाली परमरोषणः ॥ १६ ॥

स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।

सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ १७ ॥

श्लिष्टमुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः ।

सुग्रीवोऽपि तमुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ १८ ॥

तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणपण्डितम् ।

आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १९ ॥

एष मुष्टिर्मया बद्धो गाढः सन्निहिताङ्गुलिः ।

मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ २० ॥

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् ।

तव चैव हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ २१ ॥

ताडितस्तेन सङ्क्रुद्धस्तमभिक्रम्य वेगितः ।

अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः ॥ २२ ॥

सुग्रीवेण तु निस्सङ्गं सालमुत्पाट्य तेजसा ।

गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ २३ ॥

स तु वाली प्रचलितः सालताडनविह्वलः ।

गुरुभारसमाक्रान्तो नौसार्थ इव सागरे ॥ २४ ॥

तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगिनौ ।

प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ २५ ॥

परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ ।

ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः ॥ २६ ॥

सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयते ।

वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ॥ २७ ॥

वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम् ।

वृक्षैः सशाखैः सशिखैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः ॥ २८ ॥

मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः ।

तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ २९ ॥

तौ शोणिताक्तौ युद्ध्येतां वानरौ वनचारिणौ ।

मेघाविव महाशब्दैस्तर्जयानौ परस्परम् ॥ ३० ॥

हीयमानमथोऽपश्यत्सुग्रीवं वानरेश्वरम् ।

प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः ॥ ३१ ॥

ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।

शरं च वीक्षते वीरो वालिनो वधकारणात् ॥ ३२ ॥

ततो धनुषि सन्धाय शरमाशीविषोपमम् ।

पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः ॥ ३३ ॥

तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः ।

प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः ॥ ३४ ॥

मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसन्निभः ।

राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ ३५ ॥

ततस्तेन महातेजा वीर्योत्सिक्तः कपीश्वरः ।

वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ ३६ ॥

इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतेले ।

आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः ॥ ३७ ॥

नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं

शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम् ।

ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं

सधूममग्निं मुखतो यथा हरः ॥ ३८ ॥

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः

सुपुष्पिताशोक इवानलोद्धतः ।

विचेतनो वासवसूनुराहवे

विभ्रंशितेन्द्रध्वजवत्क्षितिं गतः ॥ ३९ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥

valmiki ramayan kishkindhakand adhyay 16