किष्किन्धाकाण्ड पञ्चमः

॥ सुग्रीवसख्यम् ॥

ऋश्यमूकात्तु हनुमान् गत्वा तु मलयं गिरिम् ।

आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥ १ ॥

अयं रामो महाप्राज्ञः सम्प्राप्तो दृढविक्रमः ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ॥ २ ॥

इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः ।

धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशपारगः ॥ ३ ॥

तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः ।

रावणेन हृता भार्या स त्वां शरणमागतः ॥ ४ ॥

राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः ।

दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः ॥ ५ ॥

तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता ।

स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामस्त्वां शरणं गतः ॥ ६ ॥

भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

प्रतिगृह्यार्चयस्वैतौ पूजनीयतमावुभौ ॥ ७ ॥

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सुग्रीवो हृष्टमानसः ।

भयं च राघवाद्घोरं प्रजहौ विगतज्वरः ॥ ८ ॥

स कृत्वा मानुषं रूपं सुग्रीवः प्लवगर्षभः ।

दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच राघवम् ॥ ९ ॥

भवान् धर्मविनीतश्च विक्रान्तः सर्ववत्सलः ।

आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥ १० ॥

तन्मयैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो ।

यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥ ११ ॥

रोचते यदि वा सख्यं बाहुरेष प्रसारितः ।

गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा बध्यतां ध्रुवा ॥ १२ ॥

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् ।

स प्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना ॥ १३ ॥

हृद्यं सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् ।

ततो हनूमान् सन्त्यज्य भिक्षुरूपमरिन्दमः ॥ १४ ॥

काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम् ।

दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम् ॥ १५ ॥

तयोर्मध्येऽथ सुप्रीतो निदधे सुसमाहितः ।

ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम् ॥ १६ ॥

सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ ।

ततः सुप्रीतमनसौ तावुभौ हरिराघवौ ॥ १७ ॥

अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमुपजग्मतुः ।

त्वं वयस्योऽसि मे हृद्यो ह्येकं दुःखं सुखं च नौ ॥ १८ ॥

सुग्रीवं राघवो वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत् ।

ततः स पर्णबहुलां छित्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् ॥ १९ ॥

सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ।

लक्ष्मणायाथ संहृष्टो हनुमान् प्लवगर्षभः ॥ २० ॥

शाखां चन्दनवृक्षस्य ददौ परमपुष्पिताम् ।

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ २१ ॥

प्रत्युवाच तदा रामं हर्षव्याकुललोचनः ।

अहं विनिकृतो राम चरामीह भयार्दितः ॥ २२ ॥

हृतभार्यो वने त्रस्तो दुर्गमे तदुपाश्रितः ।

सोऽहं त्रस्तो वने भीतो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः ॥ २३ ॥

वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ।

वालिनो मे महाभाग भयार्तस्याभयं कुरु ॥ २४ ॥

कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ भयं मे न भवेद्यथा ।

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ॥ २५ ॥

प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ।

उपकारफलं मित्रं विदितं मे महाकपे ॥ २६ ॥

वालिनं तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ।

अमोघाः सूर्यसङ्काशा ममैते निशिताः शराः ॥ २७ ॥

तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः ।

कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसन्निभाः ॥ २८ ॥

तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणाः सरोषा भुजगा इव ।

तमद्य वालिनं पश्य क्रूरैराशीविषोपमैः ॥ २९ ॥

शरैर्विनिहतं भूमौ विकीर्णमिव पर्वतम् ।

स तु तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्यात्मनो हितम् ।

सुग्रीवः परमप्रीतः सुमहद्वाक्यमब्रवीत् ॥ ३० ॥

तव प्रसादेन नृसिंह राघव

प्रियां च राज्यं च समाप्नुयामहम् ।

तथा कुरु त्वं नरदेव वैरिणं

यथा न हिंस्यात् स पुनर्ममाग्रजः ॥ ३१ ॥

सीताकपीन्द्रक्षणदाचराणां

राजीवहेमज्वलनोपमानि ।

सुग्रीवरामप्रणयप्रसङ्गे

वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति ॥ ३२ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥

valmiki ramayan kishkindhakand adhyay 5