किष्किन्धाकाण्ड चतुर्विंशः

॥ सुग्रीवताराश्वासनम् ॥

तां चाश्रुवेगेन दुरासदेन

त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन ।

पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी

भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे ॥ १ ॥

स बाष्पपूर्णेन मुखेन वीक्ष्य

क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी ।

जगाम रामस्य शनैः समीपं

भृत्यैर्वृतः सम्परिदूयमानः ॥ २ ॥

स तं समासाद्य गृहीतचाप-

-मुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम् ।

यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्ग-

-मवस्थितं राघवमित्युवाच ॥ ३ ॥

यथाप्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र

कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म ।

ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रपुत्र

मनो निवृत्तं सह जीवितेन ॥ ४ ॥

अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदन्त्यां

पुरे च विक्रोशति दुःखतप्ते ।

हतेऽग्रजे संशयितेऽङ्गदे च

न रामराज्ये रमते मनो मे ॥ ५ ॥

क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षा-

-द्भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात् ।

हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन्

सुतीव्रमिक्ष्वाकुकुमार तप्स्ये ॥ ६ ॥

श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये

तस्मिन्निवासश्चिरमृश्यमूके ।

यथा तथा वर्तयतः स्ववृत्त्या

नेमं निहत्य त्रिदिवस्य लाभः ॥ ७ ॥

न त्वां जिघांसामि चरेति यन्मा-

-मयं महात्मा मतिमानुवाच ।

तस्यैव तद्राम वचोऽनुरूप-

-मिदं पुनः कर्म च मेऽनुरूपम् ॥ ८ ॥

भ्राता कथं नाम महागुणस्य

भ्रातुर्वधं राघव रोचयेत ।

राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं

न चिन्तयन् कामपुरस्कृतः सन् ॥ ९ ॥

वधो हि मे मतो नासीत्स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात् ।

ममासीद्बुद्धिदौरात्म्यात्प्राणहारी व्यतिक्रमः ॥ १० ॥

द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहूर्तं परिनिष्ठनन् ।

सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि ॥ ११ ॥

भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः ।

मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम् ॥ १२ ॥

अचिन्तनीयं परिवर्जनीय-

-मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम् ।

प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिमं नरेन्द्र

भ्रातुर्वधात्त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः ॥ १३ ॥

पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च

वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च ।

को नाम पाप्मानमिमं क्षमेत

शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छन् ॥ १४ ॥

नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां

न यौवराज्यं कुत एव राज्यम् ।

अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त-

-मेवंविधं राघव कर्म कृत्वा ॥ १५ ॥

पापस्य कर्ताऽस्मि विगर्हितस्य

क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य चैव ।

शोको महान् मामभिवर्ततेऽयं

वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः ॥ १६ ॥

सोदर्यघातागात्रवालः

सन्तापहस्ताक्षिशिरोविषाणः ।

एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती

दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः ॥ १७ ॥

अंहो बतेदं नृवराविषह्य

निवर्तते मे हृदि साधु वृत्तम् ।

विवर्णमग्नौ परितप्यमानं

किट्‍टं यथा राघव जातरूपम् ॥ १८ ॥

महाबलानां हरियूथपाना-

-मिदं कुलं राघव मन्निमित्तम् ।

अस्याङ्गदस्यापि च शोकतापा-

-दर्धस्थितप्राणमितीव मन्ये ॥ १९ ॥

सुतः सुलभ्यः सुजनः सुवश्यः

कुतः सुपुत्रः सदृशोऽङ्गदेन ।

न चापि विद्येत स वीर देशो

यस्मिन्भवेत् सोदरसन्निकर्षः ॥ २० ॥

यद्यङ्गदो वीरवरार्ह जीवे-

-ज्जीवेच्च माता परिपालनार्थम् ।

विना तु पुत्रं परितापदीना

तारा न जीवेदिति निश्चितं मे ॥ २१ ॥

सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं

भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन् ।

इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीराः

सीतां निदेशे तव वर्तमानाः ॥ २२ ॥

कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेत-

-न्मय्यप्रतीते मनुजेन्द्रपुत्र ।

कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं

रामानुजानीहि कृतागसं माम् ॥ २३ ॥

इत्येवमार्तस्य रघुप्रवीरः

श्रुत्वा वचो वाल्यनुजस्य तस्य ।

सञ्जातबाष्पः परवीरहन्ता

रामो मुहूर्तं विमना बभूव ॥ २४ ॥

तस्मिन् क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्ष्यमाणः

क्षितिक्षमावान् भुवनस्य गोप्ता ।

रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां

समुत्सुकः सोऽथ ददर्श ताराम् ॥ २५ ॥

तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथं

पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम् ।

उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां

मन्त्रिप्रधानाः कपिवीरपत्नीम् ॥ २६ ॥

सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा

भर्तुः सकाशादपनीयमाना ।

ददर्श रामं शरचापपाणिं

स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम् ॥ २७ ॥

सुसंवृतं पार्थिवलक्षणैश्च

तं चारुनेत्रं मृगशाबनेत्रा ।

अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधान-

-मयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे ॥ २८ ॥

तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य

महानुभावस्य समीपमार्या ।

आर्ताऽतितूर्णं व्यसनाभिपन्ना

जगाम तारा परिविह्वलन्ती ॥ २९ ॥

सा तं समासाद्य विशुद्धसत्त्वा

शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा ।

मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा

रामं रणोत्कर्षणलब्धलक्षम् ॥ ३० ॥

त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च

जितेन्द्रियश्चोत्तमधार्मिकश्च ।

अक्षय्यकीर्तिश्च विचक्षणश्च

क्षितिक्षमावान् क्षतजोपमाक्षः ॥ ३१ ॥

त्वमात्तबाणासनबाणपाणि-

-र्महाबलः संहननोपपन्नः ।

मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय

दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः ॥ ३२ ॥

येनैकबाणेन हतः प्रियो मे

तेनेव मां त्वं जहि सायकेन ।

हता गमिष्यामि समीपमस्य

न मामृते राम रमेत वाली ॥ ३३ ॥

स्वर्गेऽपि पद्मामलपत्रनेत्रः

समेत्य सम्प्रेक्ष्य च मामपश्यन् ।

न ह्येष उच्चावचताम्रचूडा

विचित्रवेषाप्सरसोऽभजिष्यत् ॥ ३४ ॥

स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च

मया विना प्राप्स्यति वीर वाली ।

रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे

विदेहकन्यारहितो यथा त्वम् ॥ ३५ ॥

त्वं वेत्थ यावद्वनिताविहीनः

प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः ।

तत्त्वं प्रजानन् जहि मां न वाली

दुःखं ममादर्शनजं भजेत ॥ ३६ ॥

यच्चापि मन्येत भवान्महात्मा

स्त्रीघातदोषो न भवेत्तु मह्यम् ।

आत्मेयमस्येति च मां जहि त्वं

न स्त्रीवधः स्यान्मनुजेन्द्रपुत्र ॥ ३७ ॥

शास्त्रप्रयोगाद्विविधाच्च वेदा-

-दात्मा ह्यनन्यः पुरुषस्य दाराः ।

दारप्रदानान्न हि दानमन्य-

-त्प्रदृश्यते ज्ञानवतां हि लोके ॥ ३८ ॥

त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य

प्रदास्यसे धर्ममवेक्ष्य वीर ।

अनेन दानेन न लप्स्यसे त्व-

-मधर्मयोगं मम वीर घातात् ॥ ३९ ॥

आर्तामनाथामपनीयमाना-

-मेवंविधामर्हसि मां निहन्तुम् ।

अहं हि मातङ्गविलासगामिना

प्लवङ्गमानामृषभेण धीमता ॥ ४० ॥

विना वरार्होत्तमहेममालिना

चिरं न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम् ।

इत्येवमुक्तस्तु विभुर्महात्मा

तारां समाश्वास्य हितं बभाषे ॥ ४१ ॥

मा वीरभार्ये विमतिं कुरुष्व

लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा ।

तं चैव सर्वं सुखदुःखयोगं

लोकोऽब्रवीत्तेन कृतं विधात्रा ॥ ४२ ॥

त्रयो हि लोका विहितं विधानं

नातिक्रमान्ते वशगा हि तस्य ।

प्रीतिं परां प्राप्स्यसि तां तथैव

पुत्रस्तु ते प्राप्स्यति यौवराज्यम् ॥ ४३ ॥

धात्रा विधानं विहितं तथैव

न शूरपत्न्यः परिदेवयन्ति ।

आश्वासिता तेन तु राघवेण

प्रभावयुक्तेन परन्तपेन ।

सा वीरपत्नी ध्वनता मुखेन

सुवेषरूपा विरराम तारा ॥ ४४ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥ २४ ॥

valmiki ramayan kishkindhakand adhyay 24