किष्किन्धाकाण्ड त्रयस्त्रिंशः

॥ तारासान्त्ववचनम् ॥

अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।

प्रविवेश गुहां रम्यां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ १ ॥

द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।

बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ २ ॥

निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।

बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ ३ ॥

स तां रत्नमयीं श्रीमान् दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।

रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ ४ ॥

हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम् ।

सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ ५ ॥

देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।

दिव्यमाल्याम्बरधरैः शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ ६ ॥

चन्दनागरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिनाम् ।

मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम् ॥ ७ ॥

विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैरुपशोभिताम् ।

ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ ८ ॥

अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च ।

गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ ९ ॥

विद्युन्मालेश्च सम्पातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः ।

वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ १० ॥

कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।

दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ ११ ॥

एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।

ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ १२ ॥

पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।

प्रभूतधनाधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च ॥ १३ ॥

पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।

वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ १४ ॥

शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।

सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम् ॥ १५ ॥

महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः ।

दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोहरैः ॥ १६ ॥

हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः ।

दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ १७ ॥

सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।

अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ १८ ॥

स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा नानाजनसमाकुलाः ।

प्रविश्य सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ १९ ॥

हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।

महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ २० ॥

प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् ।

तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ २१ ॥

बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।

स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः ॥ २२ ॥

दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।

फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ २३ ॥

नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।

सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ २४ ॥

कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा ।

सन्निशम्य ततः श्रीमान् सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत् ॥ २५ ॥

रोषवेगप्रकुपितः श्रुत्वा चाभरणस्वनम् ।

चकार ज्यास्वनं वीरो दिशः शब्देन पूरयन् ॥ २६ ॥

चारित्रेण महाबाहुरपकृष्टः स लक्ष्मणः ।

तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामशोकसमन्वितः ॥ २७ ॥

तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।

विज्ञायाऽऽगमनं त्रस्तः सञ्चचाल वरासनात् ॥ २८ ॥

अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम् ।

सुव्यक्तमेष सम्प्राप्तः सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः ॥ २९ ॥

अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः ।

बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्य व्यशुष्यत ॥ ३० ॥

ततस्तारां हरिश्रेष्ठः सुग्रीवः प्रियदर्शनाम् ।

उवाच हितमव्यग्रस्त्राससम्भ्रान्तमानसः ॥ ३१ ॥

किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः ।

सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः ॥ ३२ ॥

किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते ।

न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरसत्तमः ॥ ३३ ॥

यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम् ।

तद्बुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम् ॥ ३४ ॥

अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि ।

वचनैः सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि ॥ ३५ ॥

त्वद्दर्शनविशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति ।

न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम् ॥ ३६ ॥

त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।

ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम् ॥ ३७ ॥

सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी

प्रलम्बकाञ्चीगुणहेमसूत्रा ।

सुलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानं

जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः ॥ ३८ ॥

स तां समीक्ष्यैव हरीशपत्नीं

तस्थावुदासीनतया महात्मा ।

अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः

स्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः ॥ ३९ ॥

सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जा

दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः ।

उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं

वाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम् ॥ ४० ॥

किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र

कस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे ।

कः शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं

दवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः ॥ ४१ ॥

स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम् ।

भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४२ ॥

किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ।

भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुध्यसे ॥ ४३ ॥

न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान् ।

सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते ॥ ४४ ॥

स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः ।

व्यतीतांस्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते ॥ ४५ ॥

न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते ।

पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते ॥ ४६ ॥

धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः ।

अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान् ॥ ४७ ॥

मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम् ।

तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥ ४८ ॥

तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम् ।

यत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे तदुदाहर्तुमर्हसि ॥ ४९ ॥

सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं

निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम् ।

तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये

विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः ॥ ५० ॥

न कोपकालः क्षितिपालपुत्र

न चातिकोपः स्वजने विधेयः ।

त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य

प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम् ॥ ५१ ॥

कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः

कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे ।

कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे-

-त्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः ॥ ५२ ॥

जानामि रोषं हरिवीरबन्धो-

-र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम् ।

जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न-

-स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम् ॥ ५३ ॥

तच्चापि जानामि यथाऽविषह्यं

बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य ।

जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं

कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य ॥ ५४ ॥

न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति

त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः ।

न देशकालौ हि न चार्थधर्मा-

-वपेक्षते कामरतिर्मनुष्यः ॥ ५५ ॥

तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टं

कामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम् ।

क्षमस्व तावत्परवीरहन्त-

-स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम् ॥ ५६ ॥

महर्षयो धर्मतपोभिकामाः

कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः ।

अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु

कथं न सज्जेत सुखेषु राजा ॥ ५७ ॥

इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं

सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम् ।

पुनः सखेलं मदविह्वलं च

भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ५८ ॥

उद्योगस्तु चिराज्ञप्तः सुग्रवेण नरोत्तम ।

कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने ॥ ५९ ॥

आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः ।

कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः ॥ ६० ॥

तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया ।

अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम् ॥ ६१ ॥

तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः ।

प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः ॥ ६२ ॥

ततः सुग्रवमासीनं काञ्चने परमासने ।

महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम् ॥ ६३ ॥

दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।

दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ॥ ६४ ॥

दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ।

संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः ॥ ६५ ॥

रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं

वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।

ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं

विशालनेत्रः सुविशालनेत्रम् ॥ ६६ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३३ ॥

valmiki ramayan kishkindhakand adhyay 33