किष्किन्धाकाण्ड चत्वारिंशः

॥ प्राचीप्रेषणम् ॥

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।

उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ॥ १ ॥

आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः ।

वानरा वारणेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ॥ २ ॥

त इमे बहुविक्रान्तैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः ।

आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसन्निभाः ॥ ३ ॥

ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः ।

पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः ॥ ४ ॥

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः ।

कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किङ्कराः ॥ ५ ॥

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः ।

अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिन्दम ॥ ६ ॥

त इमे बहुसाहस्रैरनीकैर्भीमविक्रमैः ।

यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम् ॥ ७ ॥

त्वत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि ।

काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः ॥ ८ ॥

तथापि तु यथातत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ।

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः ॥ ९ ॥

बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ।

ज्ञायतां मम वैदेही यदि जीवति वा न वा ॥ १० ॥

स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः ।

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ॥ ११ ॥

प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया ।

नाहमस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः ॥ १२ ॥

त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर ।

त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् ॥ १३ ॥

त्वं हि जानासि यत्कार्यं मम वीर न संशयः ।

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् ॥ १४ ॥

भवानस्मद्धिते युक्तः सुहृदाप्तोऽर्थवित्तमः ।

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् ॥ १५ ॥

अब्रवीद्रामसान्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः ।

शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरः ॥ १६ ॥

सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम ।

देशकालनयैर्युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १७ ॥

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।

अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् ॥ १८ ॥

तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।

मार्गध्वं गिरिशृङ्गेषु वनेषु च नदीषु च ॥ १९ ॥

नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा ।

कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् ॥ २० ॥

सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम् ।

महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम् ॥ २१ ॥

ब्रह्ममालान् विदेहांश्च मालवान् काशिकोसलान् ।

मागधांश्च महाग्रामान् पुण्ड्रान् वङ्गांस्तथैव च ॥ २२ ॥

पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम् ।

सर्वमेतद्विचेतव्यं मार्गयद्भिस्ततस्ततः ॥ २३ ॥

रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरथस्नुषाम् ।

समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान् पत्तनानि च ॥ २४ ॥

मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम् ।

कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः ॥ २५ ॥

घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः ।

अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः ॥ २६ ॥

किराताः कर्णचूडाश्च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः ।

आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः ॥ २७ ॥

अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः ।

एतेषामालयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः ॥ २८ ॥

गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च ।

रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम् ॥ २९ ॥

सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम् ।

यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ॥ ३० ॥

दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः ।

एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च ॥ ३१ ॥

मार्गध्वं सहिताः सर्वे रामपत्नीं यशस्विनीम् ।

ततो रक्तजलं शोणमगाधं शीघ्रगाहिनम् ॥ ३२ ॥

गत्वा पारं समुद्रस्य सिद्धचारणसेवितम् ।

तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च ॥ ३३ ॥

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ।

पर्वतप्रभवा नद्यः सुरम्या बहुनिष्कुटाः ॥ ३४ ॥

मार्गितव्या दरीमन्तः पर्वताश्च वनानि च ।

ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान् द्रष्टुमर्हथ ॥ ३५ ॥

ऊर्मिमन्तं समुद्रं च क्रोशन्तमनिलोद्धतम् ।

तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः ॥ ३६ ॥

ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः ।

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् ॥ ३७ ॥

अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम् ।

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् ॥ ३८ ॥

गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम् ।

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् ॥ ३९ ॥

तत्र कैलाससङ्काशं विहितं विश्वकर्मणा ।

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥ ४० ॥

शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः ।

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ४१ ॥

निहता ब्रह्मतेजोभिरहन्यहनि राक्षसाः ।

अभितप्ताश्च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः ॥ ४२ ॥

ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरोदं नाम सागरम् ।

गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुक्ताहारमिवोर्मिभिः ॥ ४३ ॥

तस्य मध्ये महान् श्वेत ऋषभो नाम पर्वतः ।

दिव्यगन्धैः कुसुमितै राजतैश्च नगेर्वृतः ॥ ४४ ॥

सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः ।

नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् ॥ ४५ ॥

विबुधाश्चारणा यक्षाः किन्नराः साप्सरोगणाः ।

हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः ॥ ४६ ॥

क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः ।

जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम् ॥ ४७ ॥

तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत् ।

अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम् ॥ ४८ ॥

तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् ।

श्रूयते च समर्थानां दृष्ट्वा तद्बडबामुखम् ॥ ४९ ॥

स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश ।

जातरूपशिलो नाम महान् कनकपर्वतः ॥ ५० ॥

तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम् ।

पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ५१ ॥

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम् ।

सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम् ॥ ५२ ॥

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः ।

स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥ ५३ ॥

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः ।

ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ॥ ५४ ॥

तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता ।

जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका ॥ ५५ ॥

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।

जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसन्निभैः ॥ ५६ ॥

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ।

शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् ॥ ५७ ॥

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे ।

द्वितीयं शिखरे मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः ॥ ५८ ॥

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः ।

दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम् ॥ ५९ ॥

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः ।

प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः ॥ ६० ॥

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते ।

यस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्राणभृतामपि ॥ ६१ ॥

शैलस्य तस्य शृङ्गेषु कन्दरेषु वनेषु च ।

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ६२ ॥

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः ।

आविष्टा तेजसा सन्ध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥ ६३ ॥

पूर्वमेतत्कृतं द्वारं पृथिव्या भुवनस्य च ।

सूर्यस्योदयनं चैव पूर्वा ह्येषा दिगुच्यते ॥ ६४ ॥

तस्य शैलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च ।

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ६५ ॥

ततः परमगम्या स्याद्दिक् पूर्वा त्रिदशावृता ।

रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता ॥ ६६ ॥

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च ।

ये च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी ॥ ६७ ॥

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।

अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ६८ ॥

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।

मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम् ॥ ६९ ॥

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम ।

सिद्धार्थाः सन्निवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम् ॥ ७० ॥

महेन्द्रकान्तां वनषण्डमण्डितां

दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः ।

अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां

ततो निवृत्ताः सुखिनो भविष्यथ ॥ ७१ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४० ॥

valmiki ramayan kishkindhakand adhyay 40