किष्किन्धाकाण्ड एकचत्वारिंशः

॥ दक्षिणाप्रेषणम् ॥

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् ।

दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान् ॥ १ ॥

नीलमग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम् ।

पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम् ॥ २ ॥

सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च ।

गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा ॥ ३ ॥

मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम् ।

उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ ॥ ४ ॥

अङ्गदप्रमुखान्वीरान् वीरः कपिगणेश्वरः ।

वेगविक्रमसम्पन्नान् सन्दिदेश विशेषवित् ॥ ५ ॥

तेषामग्रेसरं चैव महद्बलमथाङ्गदम् ।

विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम् ॥ ६ ॥

ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः ।

कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत् ॥ ७ ॥

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम् ।

नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम् ॥ ८ ॥

ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम् ।

वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ॥ ९ ॥

मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि ।

अश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत ॥ १० ॥

विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि ।

तथा वङ्गान् कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः ॥ ११ ॥

अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम् ।

नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ॥ १२ ॥

तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान् पाण्ड्यान् सकेरलान् ।

अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ॥ १३ ॥

विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः ।

सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ॥ १४ ॥

ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम् ।

तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहितामप्सरोगणैः ॥ १५ ॥

तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसम् ।

द्रक्ष्यथादित्यसङ्काशमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ १६ ॥

ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना ।

ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ॥ १७ ॥

सा चन्दनवनैर्दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीपशालिनी ।

कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रमवगाहते ॥ १८ ॥

ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम् ।

युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ १९ ॥

ततः समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम् ।

आगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ॥ २० ॥

चित्रनानानगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः ।

जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम् ॥ २१ ॥

नानाविधैर्नगैः सर्वैर्लताभिश्चोपशोभितम् ।

देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम् ॥ २२ ॥

सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं सुमनोहरम् ।

तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ॥ २३ ॥

द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनविस्तृतः ।

अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः ॥ २४ ॥

तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ।

स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ २५ ॥

राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ।

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी ॥ २६ ॥

अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजनी ।

एवं निःसंशयान् कृत्वा संशयान्नष्टसंशयाः ॥ २७ ॥

मृगयध्वं नरेन्द्रस्य पत्नीममिततेजसः ।

तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शतयोजने ॥ २८ ॥

गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः ।

चन्द्रसूर्यांशुसङ्काशः सागराम्बुसमावृतः ॥ २९ ॥

भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव ।

तस्यैवं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः ॥ ३० ॥

श्वेतं राजतशृङ्गं च सेवते यं निशाकरः ।

न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ॥ ३१ ॥

प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ।

तमतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान्नाम पर्वतः ॥ ३२ ॥

अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ।

ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः ॥ ३३ ॥

सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः ।

तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च ॥ ३४ ॥

मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ।

तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः ॥ ३५ ॥

अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ।

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ॥ ३६ ॥

शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ।

तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी ॥ ३७ ॥

विशालकक्ष्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता ।

रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः ॥ ३८ ॥

सर्पराजो महाप्राज्ञो यस्यां वसति वासुकिः ।

निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥ ३९ ॥

तत्र चानन्तरा देशा ये केचन सुसंवृताः ।

तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः ॥ ४० ॥

सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः ।

गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ॥ ४१ ॥

दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम् ।

न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदाचन ॥ ४२ ॥

रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम् ।

तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः ॥ ४३ ॥

शैलूषो ग्रामणीः शिग्रुः शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च ।

रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम् ॥ ४४ ॥

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः ।

ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः ॥ ४५ ॥

राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसा वृता ।

एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुङ्गवाः ॥ ४६ ॥

शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमातां गतिः ।

सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते ॥ ४७ ॥

गतिं विदित्वा वैदेह्याः सन्निवर्तितुमर्हथ ।

यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति ॥ ४८ ॥

मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ।

ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः ।

कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति ॥ ४९ ॥

अमितबलपराक्रमा भवन्तो

विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः ।

मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं

तदधिगुणं पुरषार्थमारभध्वम् ॥ ५० ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४१ ॥

valmiki ramayan kishkindhakand adhyay 41