सुन्दरकाण्ड त्रयोदशः

॥ हनूमन्निर्वेदः ॥

विमानात्तु सुसङ्क्रम्य प्राकारं हरिपुङ्गवः । [यूथपः]

हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥ १ ॥

सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनात् ।

अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥ २ ॥

भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।

न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ३ ॥

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।

नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ॥ ४ ॥

लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम् ।

इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ॥ ५ ॥

आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ।

किं नु सीताऽथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ॥ ६ ॥

उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ।

क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ॥ ७ ॥

बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ।

अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ॥ ८ ॥

मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ।

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ॥ ९ ॥

तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ।

उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ॥ १० ॥

विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा ।

अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ॥ ११ ॥

अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ।

अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ॥ १२ ॥

अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ।

सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥ १३ ॥

रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ।

हा राम लक्ष्मणेत्येवं हायोध्ये चेति मैथिली ॥ १४ ॥

विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ।

अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥ १५ ॥

नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका ।

जनकस्य सुता सीता रामपत्नी सुमध्यमा ॥ १६ ॥

कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ।

विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ॥ १७ ॥

रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ।

निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने ॥ १८ ॥

कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ।

अस्मिन्नेवं गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ॥ १९ ॥

भवेदिति मतं भूयो हनुमान्प्रविचारयन् ।

यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः ॥ २० ॥

गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ।

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ॥ २१ ॥

प्रवेशश्चैव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् ।

किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः ॥ २२ ॥

किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ ।

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् ॥ २३ ॥

न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ।

परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ॥ २४ ॥

सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ।

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम् ॥ २५ ॥

भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ।

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ॥ २६ ॥

भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।

पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ॥ २७ ॥

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ।

कृतज्ञः सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥ २८ ॥

रामं तथागतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ।

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ॥ २९ ॥

पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ।

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ॥ ३० ॥

पञ्चत्वं च गते राज्ञि तारापि न भविष्यति ।

मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च ॥ ३१ ॥

कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ।

भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता वनौकसः ॥ ३२ ॥

शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ।

सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥ ३३ ॥

लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ।

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥ ३४ ॥

क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ।

सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ॥ ३५ ॥

शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ।

विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ॥ ३६ ॥

उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ।

घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ॥ ३७ ॥

इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ।

सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ॥ ३८ ॥

न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ।

मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ॥ ३९ ॥

आशया तौ धरिष्येते वानराश्च मनस्विनः ।

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ॥ ४० ॥

वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ।

सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ॥ ४१ ॥

चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ।

उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनीं साधयिष्यतः ॥ ४२ ॥

शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।

इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ॥ ४३ ॥

सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ।

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी ॥ ४४ ॥

प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ।

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ॥ ४५ ॥

नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ।

यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ॥ ४६ ॥

अङ्गदः सह तैः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ।

विनाशे बहवो दोषा जीवन्भद्राणि पश्यति ॥ ४७ ॥

तस्मात्प्राणान्धरिष्यामि ध्रुवो जीवित सङ्गमः ।

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन्मुहुः ॥ ४८ ॥

नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः ।

रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ॥ ४९ ॥

काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ।

अथ वैनं समुत्‍क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ॥ ५० ॥

रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ।

इति चिन्तां समापन्नः सीतामनधिगम्यताम् ॥ ५१ ॥

ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः ।

यावत्सीतां हि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ५२ ॥

तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ।

सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ॥ ५३ ॥

अपश्यन्राघवो भार्यां निर्दहेत्सर्ववानरान् ।

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ॥ ५४ ॥

न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ।

अशोकवनिका चेयं दृश्यते या महाद्रुमा ॥ ५५ ॥

इमामधिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ।

वसून्रुद्रांस्तथादित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ॥ ५६ ॥

नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ।

जित्वा तु राक्षसान्सर्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ॥ ५७ ॥

सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने ।

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः ।

उदतिष्ठन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५८ ॥

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय

देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।

नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥ ५९ ॥

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।

दिशः सर्वाः समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति ॥ ६० ॥

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।

उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥ ६१ ॥

ध्रुवं तु रक्षो बहुला भविष्यति वनाकुला ।

अशोकवनिकाऽचिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥ ६२ ॥

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।

भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवाति वै ॥ ६३ ॥

सङ्क्षिप्तोऽयं मयात्मा च रामार्थे रावणस्य च ।

सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥ ६४ ॥

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्देवाश्चैव दिशन्तु मे ।

सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत् ॥ ६५ ॥

वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च ।

अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च ॥ ६६ ॥

सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।

दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथिगोचराः ॥ ६७ ॥

तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं

शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।

द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदान्वहं

प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥ ६८ ॥

क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा

सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा ।

बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी

कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत् ॥ ६९ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥

valmiki ramayan sundarakand adhyay 13