सुन्दरकाण्ड त्रिंशः

॥ हनूमत्कृत्याकृत्यविचिन्तनम् ॥

हनुमानपि विश्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।

सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥ १ ॥

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।

ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥ २ ॥

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।

दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ॥ ३ ॥

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता ।

गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ ४ ॥

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता ।

राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ ५ ॥

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।

समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ ६ ॥

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।

अदृष्टदुःखां दुःखार्तां दुःखस्यान्तमगच्छतीम् ॥ ७ ॥

यद्यप्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् ।

अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत् ॥ ८ ॥

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।

परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ ९ ॥

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।

समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः ॥ १० ॥

निशाचरीणां प्रत्यक्षमनर्हं चापि भाषणम् ।

कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम् ॥ ११ ॥

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।

सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ १२ ॥

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताऽब्रवीद्वचः ।

किमहं तं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम् ॥ १३ ॥

सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरया गतम् ।

निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥ १४ ॥

यदि चोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।

व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ १५ ॥

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः ।

शनैराश्वासयिष्यामि सन्तापबहुलामिमाम् ॥ १६ ॥

अहं त्वतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः ।

वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥ १७ ॥

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।

रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ १८ ॥

वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम् ।

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ॥ १९ ॥

मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ।

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ॥ २० ॥

रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ।

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ॥ २१ ॥

जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ।

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः ॥ २२ ॥

नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ।

ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ॥ २३ ॥

वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ।

गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ॥ २४ ॥

दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ।

मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत् ॥ २५ ॥

राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ।

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ॥ २६ ॥

राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ।

ते शूलशक्तिनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ॥ २७ ॥

आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन्वेगेनोद्विग्नकारिणः ।

संरुद्धस्तैः सुपरितो विधमन्रक्षसां बलम् ॥ २८ ॥

शक्नुयां न तु सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।

मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः ॥ २९ ॥

स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ।

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ॥ ३० ॥

विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ।

उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन्राक्षसैः परिवारिते ॥ ३१ ॥

सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ।

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि सम्युगे ॥ ३२ ॥

नान्यं पश्यामि रामस्य साहाय्यं कार्यसाधने ।

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ॥ ३३ ॥

शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम् ।

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ॥ ३४ ॥

न तु शक्ष्यामि सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ॥ ३५ ॥

कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात्प्राज्ञः ससंशयम् ।

प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ॥ ३६ ॥

एष दोषो महान्हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ॥ ३७ ॥

विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ।

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चिताऽपि न शोभते ॥ ३८ ॥

घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ।

न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् ॥ ३९ ॥

लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ।

कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत वा ॥ ४० ॥

इति सञ्चिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम् ।

राममक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुमनुकीर्तयन् ॥ ४१ ॥

नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ।

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ॥ ४२ ॥

शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ।

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन्गिरम् ।

श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे ॥ ४३ ॥

इति स बहुविधं महानुभावो

जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।

मधुरमवितथं जगाद वाक्यं

द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥ ४४ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥ ३० ॥

valmiki ramayan sundarakand adhyay 30