अयोध्याकाण्ड षट्पञ्चाशः

॥ चित्रकूटनिवासः ॥

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।

प्रबोधयामास शनैः लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥ १ ॥

सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।

सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परन्तप ॥ २ ॥

स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।

जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथिश्रमम् ॥ ३ ॥

ततौत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् ।

पन्थानमृषिणाऽऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ ४ ॥

ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।

सीतां कमल पत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥

आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् ।

स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥ ६ ॥

पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैः अनुपसेवितान् ।

फल पत्रैः अवनतान् नूनं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ ७ ॥

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।

मधूनि मधुकारीभिः सम्भृतानि नगे नगे ॥ ८ ॥

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति ।

रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे ॥ ९ ॥

मातङ्गयूथानुसृतं पक्षि सङ्घानुनादितम् ।

चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ १० ॥

समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।

पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥ ११ ॥

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया ।

रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ १२ ॥

तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।

बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम् ॥ १३ ॥

मनोज्ञोऽयं गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायतः ।

बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥ १४ ॥

मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मिन् शिलोच्चये ।

अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥ १५ ॥

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।

अभिगम्याश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥ १६ ॥

तान्महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।

आस्यतामिति चोवाच स्वागतं तु निवेद्य च ॥ १७ ॥

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लकमणं लक्ष्मणाग्रजः ।

संनिवेद्य यथान्यायमात्मानमृषये प्रभुः ॥ १८ ॥

लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च ।

कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मे अभिरतं मनः ॥ १९ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान् ।

आजहार ततश्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः ॥ २० ॥

तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रमः सुदर्शनाम् ।

शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥

ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ।

कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः ॥ २२ ॥

मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण ।

कर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर ॥ २३ ॥

भ्रातुर्वचन माज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।

चकार स यथोक्तं च तं रामः पुनरब्रवीत् ॥ २४ ॥

ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यमहे वयम् ।

त्वरसौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥ २५ ॥

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं प्रतापवान् ।

अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि ॥ २६ ॥

तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्न शोणितम् ।

लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥ २७ ॥

अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्णमृगे यथा ।

देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥ २८ ॥

रामः स्नात्वा तु नियतः गुणवान् जप्यकोविदः ।

सङ्ग्रहेणाकरोत्सर्वान् मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥ २९ ॥

इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथं शुचिः ।

बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥ ३० ॥

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवमेव च ।

वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् ॥ ३१ ॥

जपं च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि ।

पाप संशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम् ॥ ३२ ॥

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।

आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥ ३३ ॥

वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्माम्सैर्यथाविधि ।

अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्धर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥ ३४ ॥

तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया ।

तदा विविशतुः शालां सुशुभां शुभलक्षणौ ॥ ३५ ॥

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां

यथा प्रदेशं सुकृतां निवाताम् ।

वासाय सर्वे विविशुः समेताः

सभां यथा देवगणाः सुधर्माम् ॥ ३६ ॥

अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले

विचित्रपुष्पस्तबकैर्द्रुमैः युते ।

वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते

तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥ ३७ ॥

सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं

नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् ।

ननन्द हृष्टः मृग पक्षिजुष्टां

जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥ ३८ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः ॥ ५६ ॥

valmiki ramayan ayodhyakand adhyay 56