अयोध्याकाण्ड पञ्चाशीतितमः

॥ गुहसमागमः ॥

एवमुक्तस्तु भरतर्निषादाधिपतिं गुहम् ।

प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ १ ॥

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतः मम गुरोस्सखे ।

यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ २ ॥

इत्युक्त्वा तु महातेजाः गुहं वचनमुत्तमम् ।

अब्रवीद्भरतः श्रीमान् निषादाधिपतिं पुनः ॥ ३ ॥

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।

गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गानूपो दुरत्ययः ॥ ४ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।

अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ ५ ॥

दाशास्त्वाऽनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः ।

अहं त्वाऽनुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ ६ ॥

कच्छिन्न दुष्टः व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।

इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ ७ ॥

तमेवमभिभाषन्तमाकाशैव निर्मलः ।

भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ ८ ॥

माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।

राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृसमो मतः ॥ ९ ॥

तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।

बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १० ॥

स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभाषितम् ।

पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ ११ ॥

धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।

अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ १२ ॥

शाश्वती खलु ते कीर्तिः लोकाननुचरिष्यति ।

यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ १३ ॥

एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।

बभौ नष्टप्रभः सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ १४ ॥

सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।

शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् शयनं पुनरागमत् ॥ १५ ॥

राम चिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः ।

उपस्थितः ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ १६ ॥

अन्तर्दाहेन दहनः सन्तापयति राघवम् ।

वन दाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ १७ ॥

प्रसृतः सर्वगात्रेभ्यः स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् ।

यथा सूर्यांशुसन्तप्तः हिमवान् प्रसृतः हिमम् ॥ १८ ॥

ध्याननिर्दरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना ।

दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ १९ ॥

प्रमोहानन्त सत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना ।

आक्रान्तर्दुःख शैलेन महता कैकयीसुतः ॥ २० ॥

विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः

प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।

शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितः

नरर्षभोऽयूथगतो यथर्षभः ॥ २१ ॥

गुहेन सार्धं भरतः समागतः

महानुभावः सजनः समाहितः ।

सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनः

गुहः समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ २२ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः ॥ ८५ ॥

valmiki ramayan ayodhyakand adhyay 85