अयोध्याकाण्ड सप्तमः

॥ मन्थरापरिदेवनम् ॥

ज्ञातिदासी यतोजाता कैकेय्यास्तु सहोषिता ।

प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया ॥ १ ॥

सिक्तराजपथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।

अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत ॥ २ ॥

पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम् ।

वृतां छन्नपथैश्चापि शिरःस्नातजनैर्वृताम् ॥ ३ ॥

माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम् ।

शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम् ॥ ४ ॥

सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम् ।

प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम् ॥ ५ ॥

प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम् ।

अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता ॥ ६ ॥

प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम् ।

अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा ॥ ७ ॥

उत्तमेनाभिसम्युक्ता हर्षेणार्थपरा सती ।

राममाता धनं किं नु जनेभ्यः सम्प्रयच्छति ॥ ८ ॥

अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे ।

कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः ॥ ९ ॥

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा ।

आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवश्रियम् ॥ १० ॥

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् ।

राजा दशरथो राममभिषेचयितानघम् ॥ ११ ॥

धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता ।

कैलासशिखराकारात्प्रासादादवरोहत ॥ १२ ॥

सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी ।

शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १३ ॥

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते ।

उपप्लुतमघौघेन किमात्मानं न बुध्यसे ॥ १४ ॥

अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे ।

चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे ॥ १५ ॥

एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।

कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम् ॥ १६ ॥

कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं न मन्थरे ।

विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥ १७ ॥

मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।

उवाच क्रोधसम्युक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ १८ ॥

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी ।

विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥ १९ ॥

अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् ।

रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २० ॥

सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।

दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥ २१ ॥

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् ।

त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः ॥ २२ ॥

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।

उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥ २३ ॥

धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।

शुद्धभावेन जानीषे तेनैवमतिसन्धिता ॥ २४ ॥

उपस्थितं प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् ।

अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥ २५ ॥

अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।

काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥ २६ ॥

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।

आशीविष इवाङ्केन बाले परिहृतस्त्वया ॥ २७ ॥

यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः ।

राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥ २८ ॥

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते ।

रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥ २९ ॥

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।

त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥ ३० ॥

मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात्सा शुभानना ।

उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी ॥ ३१ ॥

अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता ।

एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥ ३२ ॥

दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।

कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥ ३३ ॥

इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् ।

एतन्मे प्रियमाख्यातं भूयः किं वा करोमि ते ॥ ३४ ॥

रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये ।

तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ ३५ ॥

न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनः

प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् ।

तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं

परं वरं ते प्रददामि तं वृणु ॥ ३६ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥

valmiki ramayan ayodhyakand adhyay 7