युद्धकाण्ड एकोनत्रिंशः

॥ शार्दूलादिचारप्रेषणम् ॥

शुकेन तु समाख्यातांस्तान्दृष्ट्वा हरियूथपान् ।

समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं विभीषणम् ॥ १ ॥

लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम् ।

सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम् ॥ २ ॥

गजं गवाक्षं गवयं मैन्दं द्विविदमेव च ।

अङ्गदं चैव बलिनं वज्रहस्तात्मजात्मजम् ॥ ३ ॥

हनुमन्तं च विक्रान्तं जाम्बवन्तं च दुर्जयम् ।

सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम् ॥ ४ ॥

किञ्चिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः ।

भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ ॥ ५ ॥

अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।

रोषगद्गदया वाचा संरब्धः परुषं वचः ॥ ६ ॥

न तावत्सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः ।

विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहप्रग्रहे प्रभोः ॥ ७ ॥

रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम् ।

उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम् ॥ ८ ॥

आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः ।

सारं यद्राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते ॥ ९ ॥

गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वोह्यते ।

ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम् ॥ १० ॥

किं नु मृत्योर्भयं नास्ति वक्तुं मां परुषं वचः ।

यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम् ॥ ११ ॥

अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः ।

राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ॥ १२ ॥

हन्यामहं त्विमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसकौ ।

यदि पूर्वोपकारैस्तु न क्रोधो मृदुतां व्रजेत् ॥ १३ ॥

अपध्वंसत गच्छध्वं सन्निकर्षादितो मम ।

न हि वां हन्तुमिच्छामि स्मराम्युपकृतानि वाम् ॥ १४ ॥

हतावेव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ ।

एवमुक्तौ तु सव्रीडौ तावुभौ शुकसारणौ ॥ १५ ॥

रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ ।

अब्रवीत्तु दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् ॥ १६ ॥

उपस्थापय मे शीघ्रं चारान्नीतिविशारदान् ।

महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ॥ १७ ॥

ततश्चाराः सन्त्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् ।

उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषा ॥ १८ ॥

तानब्रवीत्ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।

चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ॥ १९ ॥

इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षथ ।

मन्त्रिष्वभ्यन्तरा येऽस्य प्रीत्या तेन समागताः ॥ २० ॥

कथं स्वपिति जागर्ति किमन्यच्च करिष्यति ।

विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः ॥ २१ ॥

चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः ।

युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥ २२ ॥

चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् ।

शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम् ॥ २३ ॥

ततस्ते तं महात्मानं चारा राक्षससत्तमम् ।

कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणम् ॥ २४ ॥

ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ ।

प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ ॥ २५ ॥

प्रेक्षमाणाश्चमूं तां च बभूवुर्भयविक्लवाः ।

ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः ॥ २६ ॥

विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया ।

शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः ॥ २७ ॥

मोचितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवङ्गमैः ।

आनृशंस्येन रामस्य मोचिता राक्षसाः परे ॥ २८ ॥

वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।

पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः ॥ २९ ॥

ततो दशग्रीवमुपस्थितास्तु ते

चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः ।

गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं

न्यवेदयन्भीमबलं महाबलाः ॥ ३० ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥ २९ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 29