युद्धकाण्ड एकचत्वारिंशः

॥ अङ्गददूत्यम् ॥

अथ तस्मिन्निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।

सुग्रीवं सम्परिष्वज्य तदा वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

असंमन्त्र्य मया सार्धं तदिदं साहसं कृतम् ।

एवं साहसकर्माणि न कुर्वन्ति जनेश्वराः ॥ २ ॥

संशये स्थाप्य मां चेदं बलं च सविभीषणम् ।

कष्टं कृतमिदं वीर साहसं साहसप्रिय ॥ ३ ॥

इदानीं मा कृथा वीर एवं‍विधमचिन्तितम् ।

त्वयि किञ्चित्समापन्ने किं कार्यं सीतया मम ॥ ४ ॥

भरतेन महाबाहो लक्ष्मणेन यवीयसा ।

शत्रुघ्नेन च शत्रुघ्न स्वशरीरेण वा पुनः ॥ ५ ॥

त्वयि चानागते पूर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।

जानतश्चापि ते वीर्यं महेन्द्रवरुणोपम ॥ ६ ॥

हत्वाऽहं रावणं युद्धे सपुत्रबलवाहनम् ।

अभिषिच्य च लङ्कायां विभीषणमथापि च ॥ ७ ॥

भरते राज्यमावेश्य त्यक्ष्ये देहं महाबल ।

तमेवंवादिनं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥

तव भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा राघव रावणम् ।

मर्षयामि कथं वीर जानन्पौरुषमात्मनः ॥ ९ ॥

इत्येवंवादिनं वीरमभिनन्द्य स राघवः ।

लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १० ॥

परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च ।

बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥ ११ ॥

लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् ।

निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ १२ ॥

वाताश्च परुषा वान्ति कम्पते च वसुन्धरा ।

पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति धरणीरुहाः ॥ १३ ॥

मेघाः क्रव्यादसङ्काशाः परुषाः परुषस्वनाः ।

क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ॥ १४ ॥

रक्तचन्दनसङ्काशा सन्ध्या परमदारुणा ।

ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ १५ ॥

आदित्यमभिवाश्यन्ति जनयन्तो महद्भयम् ।

दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः ॥ १६ ॥

रजन्यामप्रकाशश्च सन्तापयति चन्द्रमाः ।

कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य सङ्क्षये ॥ १७ ॥

ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः ।

आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ १८ ॥

दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते ।

युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ॥ १९ ॥

काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च ।

शिवाश्चाप्यशिवा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः ॥ २० ॥

क्षिप्रमद्य दुराधर्षां लङ्कां रावणपालिताम् ।

अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः ॥ २१ ॥

इत्येवं संवदन्वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।

तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः ॥ २२ ॥

अवतीर्य च धर्मात्मा तस्माच्छैलात्स राघवः ।

परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः ॥ २३ ॥

सन्नह्य तु स सुग्रीवः कपिराजबलं महत् ।

कालज्ञो राघवः काले सम्युगायाभ्यचोदयत् ॥ २४ ॥

ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः ।

प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम् ॥ २५ ॥

तं विभीषणसुग्रीवौ हनुमान् जाम्बवान्नलः ।

ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ॥ २६ ॥

ततः पश्चात्सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम् ।

प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम् ॥ २७ ॥

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ।

जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः ॥ २८ ॥

तौ तु दीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिन्दमौ ॥ २९ ॥

पताकमालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।

चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चैः प्राकारतोरणाम् ॥ ३० ॥

तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः ।

यथानिवेशं सम्पीड्य न्यविशन्त वनौकसः ॥ ३१ ॥

लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।

रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च ॥ ३२ ॥

लङ्कामुपनिविष्टश्च रामो दशरथात्मजः ।

लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम् ॥ ३३ ॥

उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः ।

नान्यो रामाद्धि तद्द्वारं समर्थः परिरक्षितुम् ॥ ३४ ॥

रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम् ।

सायुधै राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः ॥ ३५ ॥

लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ।

विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च ॥ ३६ ॥

ददर्शायुधजालानि तत्रैव कवचानि च ।

पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः ॥ ३७ ॥

अतिष्ठत्सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ।

अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः ॥ ३८ ॥

ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ।

हनुमान्पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान्कपिः ॥ ३९ ॥

प्रमाथिप्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च सङ्गतः ।

मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत ॥ ४० ॥

सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णश्वसनोपमैः ।

वानाराणां तु षट्त्रिंशत्कोट्यः प्रख्यातयूथपाः ॥ ४१ ॥

निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः ।

शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः ॥ ४२ ॥

द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटिं न्यवेशयत् ।

पश्चिमेन तु रामस्य सुग्रीवः सहजाम्बवान् ॥ ४३ ॥

अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ।

ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः ॥ ४४ ॥

गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ।

सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः ॥ ४५ ॥

सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ।

दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः ॥ ४६ ॥

केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ।

सन्ति चौघबलाः केचित्केचिच्छतगुणोत्तराः ॥ ४७ ॥

अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन्हरियूथपाः ।

अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत्समागमः ॥ ४८ ॥

तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्यमः ।

परिपूर्णमिवाकाशं सञ्छन्नेव च मेदिनी ॥ ४९ ॥

लङ्कामुपनिविष्टैश्च सम्पतद्भिश्च वानरैः ।

शतं शतसहस्राणां पृथगृक्षवनौकसाम् ॥ ५० ॥

लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः ।

आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात् प्लवङ्गमैः ॥ ५१ ॥

अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत ।

वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः ॥ ५२ ॥

संवृता सर्वतो लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ।

राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाऽभिनिपीडिताः ॥ ५३ ॥

वानरैर्मेघसङ्काशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।

महान् शब्दोऽभवत्तत्र बलौघस्याभिवर्ततः ॥ ५४ ॥

सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात्सलिलस्वनः ।

तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा ॥ ५५ ॥

लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ।

रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ॥ ५६ ॥

बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ।

राघवः सन्निवेश्यैव सैन्यं स्वं रक्षसां वधे ॥ ५७ ॥

सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः ।

आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ॥ ५८ ॥

विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् ।

अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत् ॥ ५९ ॥

गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रुहि मद्वचनात्कपे ।

लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः ॥ ६० ॥

भ्रष्टश्रीक गतैश्वर्य मुमूर्षो नष्टचेतन ।

ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ ६१ ॥

नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर ।

यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ॥ ६२ ॥

नूनमद्य गतो दर्पः स्वयम्भूवरदानजः ।

यस्य दण्डधरस्तेऽहं दाराहरणकर्शितः ॥ ६३ ॥

दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वारे व्यवस्थितः ।

पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस ॥ ६४ ॥

राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि मया हतः ।

बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम ॥ ६५ ॥

मामतिक्रामयित्वा त्वं हृतवांस्तन्निदर्शय ।

अराक्षसमिदं लोकं कर्ताऽस्मि निशितैः शरैः ॥ ६६ ॥

न चेच्छरणमभ्येषि मामुपादाय मैथिलीम् ।

धर्मात्मा रक्षसां श्रेष्ठः सम्प्राप्तोऽयं विभीषणः ॥ ६७ ॥

लङ्कैश्वर्यं ध्रुवं श्रीमानयं प्राप्नोत्यकण्टकम् ।

न हि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया ॥ ६८ ॥

शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविदितात्मना ।

युध्यस्व वा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस ॥ ६९ ॥

मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ।

यद्वा विशसि लोकांस्त्रीन्पक्षिभूतो मनोजवः ॥ ७० ॥

मम चक्षुष्पथं प्राप्य न जीवन्प्रतियास्यसि ।

ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदैहिकम् ॥ ७१ ॥

सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ।

इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ७२ ॥

जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट् ।

सोऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान्रावणमन्दिरम् ॥ ७३ ॥

ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह ।

ततस्तस्याविदूरे स निपत्य हरिपुङ्गवः ॥ ७४ ॥

दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः ।

तद्रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ॥ ७५ ॥

सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना ।

दूतोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ ७६ ॥

वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः ।

आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः ॥ ७७ ॥

निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंस पुरुषो भव ।

हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् ॥ ७८ ॥

निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ।

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥ ७९ ॥

शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम् ।

विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि ॥ ८० ॥

न चेत्सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ।

इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे ॥ ८१ ॥

अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ।

ततः स रोषताम्राक्षः शशास सचिवांस्तदा ॥ ८२ ॥

गृह्यतामेष दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत् ।

रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निसमतेजसः ॥ ८३ ॥

जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ।

ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मवान् ॥ ८४ ॥

बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा ।

स तान्बाहुद्वये सक्तानादाय पतगानिव ॥ ८५ ॥

प्रासादं शैलसङ्काशमुत्पपाताङ्गदस्तदा ।

तेऽन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्य वेगेन राक्षसाः ॥ ८६ ॥

भूमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ।

ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥ ८७ ॥

ददर्श राक्षसेन्द्रस्य वालिपुत्रः प्रतापवान् ।

तत्पफाल पदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ८८ ॥

पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रिणेव विदारितम् ।

भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः ॥ ८९ ॥

विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसम् ।

व्यथयन्राक्षसान्सर्वान्हर्षयंश्चापि वानरान् ॥ ९० ॥

स वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वमुपागतः ।

रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात् ॥ ९१ ॥

विनाशं चात्मनः पश्यन्निश्वासपरमोऽभवत् ।

रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्निनदद्भिः प्लवङ्गमैः ॥ ९२ ॥

वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत ।

सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः ॥ ९३ ॥

बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः ।

चतुर्द्वाराणि सर्वाणि सुग्रीववचनात्कपिः ॥ ९४ ॥

पर्यक्रामत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ।

तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम् ॥ ९५ ॥

लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चाभिवर्तताम् ।

राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथाऽपरे ॥ ९६ ॥

अपरे समरोद्धर्षाद्धर्षमेव प्रपेदिरे ।

कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम् ॥ ९७ ॥

ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ।

हाहाकारं प्रकुर्वन्ति राक्षसा भयमोहिताः ॥ ९८ ॥

तस्मिन्महाभीषणके प्रवृत्ते

कोलाहले राक्षसराज्यधान्याम् ।

प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि

युगान्तवाता इव संविचेरुः ॥ ९९ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४१ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 41