युद्धकाण्ड सप्ताशीतितमः

॥ विभीषणरावणिपरस्परनिन्दा ॥

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः ।

धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम ह ॥ १ ॥

अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम् ।

दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ २ ॥

नीलजीमूतसङ्काशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् ।

तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ॥ ३ ॥

इहोपहारं भूतानां बलवान्रावणात्मजः ।

उपहृत्य ततः पश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ॥ ४ ॥

अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः ।

निहन्ति समरे शत्रून्बध्नाति च शरोत्तमैः ॥ ५ ॥

तमप्रविष्टन्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् ।

विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम् ॥ ६ ॥

तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।

बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥ ७ ॥

स रथेनाग्निवर्णेन बलवान्रावणात्मजः ।

इन्द्रजित्कवची धन्वी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥ ८ ॥

तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम् ।

समाह्वये त्वां समरे सम्यग्युद्धं प्रयच्छ मे ॥ ९ ॥

एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः ।

अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ १० ॥

इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम ।

कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥ ११ ॥

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते ।

प्रमाणं न च सौन्दर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥ १२ ॥

शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः ।

यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ॥ १३ ॥

नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् ।

क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः ॥ १४ ॥

गुणवान्वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा ।

निर्गुणः स्वजनः श्रेयान्यः परः पर एव सः ॥ १५ ॥

यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते ।

स स्वपक्षे क्षयं प्राप्ते पश्चात्तैरेव हन्यते ॥ १६ ॥

निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर ।

स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज ॥ १७ ॥

इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः ।

अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे ॥ १८ ॥

राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् ।

कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ॥ १९ ॥

गुणोऽयं प्रथमो नृणां तन्मे शीलमराक्षसम् ।

न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे ॥ २० ॥

भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते ।

धर्मात्प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम् ॥ २१ ॥

त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा ।

हिंसापरस्वहरणे परदाराभिमर्शनम् ॥ २२ ॥

त्याज्यमाहुर्दुराचारं वेश्म प्रज्वलितं यथा ।

परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् ॥ २३ ॥

सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ।

महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः ॥ २४ ॥

अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता ।

एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ॥ २५ ॥

गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ।

दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव ॥ २६ ॥

नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता ।

अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस ॥ २७ ॥

बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ।

अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किं मां त्वमिह वक्ष्यसि ॥ २८ ॥

प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम ।

धर्षयित्वा च काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया ॥ २९ ॥

युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह ।

हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षये ॥ ३० ॥

निदर्शय स्वात्मबलं समुद्यतं

कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् ।

न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं

त्वमद्य जीवन्सबलो गमिष्यसि ॥ ३१ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः ॥ ८७ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 87