युद्धकाण्ड सप्तपञ्चाशः

॥ प्रहस्तयुद्धम् ॥

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः ।

किञ्चिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षतः ॥ १ ॥

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च ।

ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः ॥ २ ॥

पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान्गुल्मानवेक्षितुम् ।

तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ॥ ३ ॥

ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ।

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ४ ॥

उवाचामर्षतः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ।

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य वा ॥ ५ ॥

नान्यं युद्धात्प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ।

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ॥ ६ ॥

इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ।

स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च ॥ ७ ॥

विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ।

निर्याणादेव ते नूनं चपला हरिवाहिनी ॥ ८ ॥

नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ।

चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः ॥ ९ ॥

न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ।

विद्रुते च बले तस्मिन्रामः सौमित्रिणा सह ॥ १० ॥

अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति ।

आपत्संशयिता श्रेयो न तु निःसंशयीकृता ॥ ११ ॥

प्रतिलोमानुलोमं वा यद्वा नो मन्यसे हितम् ।

रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः ॥ १२ ॥

राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।

राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः ॥ १३ ॥

विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ।

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया ॥ १४ ॥

अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेतत्तथैव नः ।

सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया ॥ १५ ॥

सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ।

न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा ॥ १६ ॥

त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थं जीवितं युधि ।

एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः ॥ १७ ॥

उवाचेदं बलाध्यक्षान्प्रहस्तः पुरतः स्थितान् ।

समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद्बलम् ॥ १८ ॥

मद्बाणाशनिवेगेन हतानां च रणाजिरे ।

अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम् ॥ १९ ॥

इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः ।

बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ॥ २० ॥

सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः ।

लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ॥ २१ ॥

हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ।

आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ॥ २२ ॥

स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।

सङ्ग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन्राक्षसास्तदा ॥ २३ ॥

सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ।

रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ॥ २४ ॥

अथामन्त्र्य च राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ।

आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ॥ २५ ॥

हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतसुसम्यतम् ।

महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ॥ २६ ॥

उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्ववस्करम् ।

सुवर्णजालसम्युक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ॥ २७ ॥

ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ।

लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महताऽऽवृतः ॥ २८ ॥

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।

वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव सागरम् ॥ २९ ॥

शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ।

निनदन्तः स्वरान्घोरान्राक्षसा जग्मुरग्रतः ॥ ३० ॥

भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ।

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ॥ ३१ ॥

प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ।

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात्स निर्ययौ ॥ ३२ ॥

गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ।

सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः ॥ ३३ ॥

प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं कालान्तकयमोपमः ।

तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् ॥ ३४ ॥

लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ।

व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः ॥ ३५ ॥

मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ।

वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरं ववाशिरे ॥ ३६ ॥

अन्तरिक्षात्पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ ।

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ॥ ३७ ॥

मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः ।

ववृषू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् ॥ ३८ ॥

केतुमूर्धनि गृध्रोऽस्य निलीनो दक्षिणामुखः ।

तुदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रामहरत्प्रभाम् ॥ ३९ ॥

सारथेर्बहुशश्चास्य सङ्ग्राममवगाहतः ।

प्रतोदो न्यपतद्धस्तात्सूतस्य हयसादिनः ॥ ४० ॥

निर्याणश्रीश्च यास्यासीद्भास्वरा वसुदुर्लभा ।

सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ॥ ४१ ॥

प्रहस्तं त्वभिनिर्यान्तं प्रख्यातबलपौरुषम् ।

युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाऽभ्यवर्तत ॥ ४२ ॥

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत ।

वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीरागृह्णतां शिलाः ॥ ४३ ॥

नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम् ।

उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ॥ ४४ ॥

वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् ।

परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ ४५ ॥

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीं

अभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः ।

विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं

यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ ४६ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥ ५७ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 57