युद्धकाण्ड चतुःसप्ततितमः

॥ ओषधिपर्वतानयनम् ॥

तयोस्तदा सादितयो रणाग्रे

मुमोह सैन्यं हरिपुङ्गवानाम् ।

सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो

न चापि किञ्चित्प्रतिपेदिरे ते ॥ १ ॥

ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं

विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ।

उवाच शाखामृगराजवीरा-

-नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ २ ॥

मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो

यदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ ।

स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ

यत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥ ३ ॥

तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत्

स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम् ।

तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ

निपातितौ कोऽत्र विषादकालः ॥ ४ ॥

ब्राह्ममस्त्रं ततो धीमान्मानयित्वा तु मारुतिः ।

विभीषणवचः श्रुत्वा हनुमांस्तमथाब्रवीत् ॥ ५ ॥

एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् ।

यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहै ॥ ६ ॥

तावुभौ युगपद्वीरौ हनुमद्राक्षसोत्तमौ ।

उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः ॥ ७ ॥

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः ।

स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ॥ ८ ॥

पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।

शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुन्धराम् ॥ ९ ॥

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् ।

गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ॥ १० ॥

मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा ।

एतांश्चान्यांस्ततो वीरौ ददृशाते हतान्रणे ॥ ११ ॥

सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम् ।

अह्नः पञ्चमशेषेणः वल्लभेन स्वयम्भुवः ॥ १२ ॥

सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् ।

मार्गते जाम्बवन्तं स हनुमान्सविभीषणः ॥ १३ ॥

स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम् ।

प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् ॥ १४ ॥

दृष्ट्वा तमुपसङ्गम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ।

कच्चिदार्य शरैस्तीक्ष्णैः प्राणा न ध्वंसितास्तव ॥ १५ ॥

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।

कृच्छ्रादभ्युद्गिरन्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६ ॥

नैरृतेन्द्र महावीर्य स्वरेण त्वाऽभिलक्षये ।

पीड्यमानः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥ १७ ॥

अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च नैरृत ।

हनुमान्वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्वचित् ॥ १८ ॥

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः ।

आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात्पृच्छसि मारुतिम् ॥ १९ ॥

नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे ।

आर्य सन्दर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः ॥ २० ॥

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।

शृणु नैरृतशार्दूल यस्मात्पृच्छामि मारुतिम् ॥ २१ ॥

तस्मिन्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम् ।

हनुमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि वयं हताः ॥ २२ ॥

धरते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि ।

वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ॥ २३ ॥

ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत् ।

गृह्य जाम्बवतः पादौ हनुमान्मारुतात्मजः ॥ २४ ॥

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथाऽपि व्यथितेन्द्रियः ।

पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते स्मर्क्षपुङ्गवः ॥ २५ ॥

ततोऽब्रवीन्महातेजा हनुमन्तं स जाम्बवान् ।

आगच्छ हरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ २६ ॥

नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा ।

त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥ २७ ॥

ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय ।

विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ॥ २८ ॥

गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम् ।

हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनुमन्गन्तुमर्हसि ॥ २९ ॥

ततः काञ्चनमत्युच्चमृषभं पर्वतोत्तमम् ।

कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ ३० ॥

तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् ।

सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्योषधिपर्वतम् ॥ ३१ ॥

तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः ।

द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो दिशो दश ॥ ३२ ॥

मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि ।

सावर्ण्यकरणीं चैव सन्धानकरणीं तथा ॥ ३३ ॥

ताः सर्वा हनुमन्गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।

आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मज ॥ ३४ ॥

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनुमान्हरिपुङ्गवः ।

आपूर्यत बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥ ३५ ॥

स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तमम् ।

हनुमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ३६ ॥

हरिपादविनिर्भग्नो निषसाद स पर्वतः ।

न शशाक तदाऽऽत्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ॥ ३७ ॥

तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः ।

शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त पीडितस्य हनूमता ॥ ३८ ॥

तस्मिन्सम्पीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले ।

न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे ॥ ३९ ॥

सा घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा ।

लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तैवाभवत्तदा ॥ ४० ॥

पृथिवीधरसङ्काशो निपीड्य धरणीधरम् ।

पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः ॥ ४१ ॥

आरुरोह तदा तस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।

मेरुमन्दरसङ्काशं नानाप्रस्रवणाकुलम् ॥ ४२ ॥

नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलम् ।

सेवितं देवगन्धर्वैः षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ॥ ४३ ॥

विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।

नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितम् ॥ ४४ ॥

सर्वानाकुलयंस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।

हनुमान्मेघसङ्काशो ववृधे मारुतात्मजः ॥ ४५ ॥

पद्भ्यां तु शैलमापीड्य बडबामुखवन्मुखम् ।

विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान् ॥ ४६ ॥

तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम् ।

लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ॥ ४७ ॥

नमस्कृत्वाऽथ रामाय मारुतिर्भीमविक्रमः ।

राघवार्थे परं कर्म समीहत परन्तपः ॥ ४८ ॥

स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं

विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्च्य ।

विवृत्य वक्त्रं बडबामुखाभ-

-मापुप्लुवे व्योमनि चण्डवेगः ॥ ४९ ॥

स वृक्षषण्डांस्तरसाऽऽजहार

शैलान् शिलाः प्राकृतवानरांश्च ।

बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्ना-

-स्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ॥ ५० ॥

स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ

भूजौ भुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।

जगाम मेरुं नगराजमग्र्यं

दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ॥ ५१ ॥

स सागरं घूर्णितवीचिमालं

तदा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम् ।

समीक्षमाणः सहसा जगाम

चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ ५२ ॥

स पर्वतान्वृक्षगणान्सरांसि

नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि ।

स्फीतान्जनान्तानपि सम्प्रवीक्ष्य

जगाम वेगात्पितृतुल्यवेगः ॥ ५३ ॥

आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतक्लमः ।

हनुमांस्त्वरितो वीरः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ ५४ ॥

जवेन महता युक्तो मारुतिर्मारुतो यथा ।

जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन पूरयन् ॥ ५५ ॥

स्मरन्जाम्बवतो वाक्यं मारुतिर्वातरंहसा ।

ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः ॥ ५६ ॥

नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम् ।

श्वेताभ्रचयसङ्काशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः ।

शोभितं विविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम् ॥ ५७ ॥

स तं समासाद्य महानगेन्द्र-

-मतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।

ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि

सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ॥ ५८ ॥

स ब्रह्मकोशं रजतालयं च

शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम् ।

हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं

ददर्श वैवस्वतकिङ्करांश्च ॥ ५९ ॥

वज्रालयं वैश्रवणालयं च

सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च ।

ब्रह्मासनं शङ्करकार्मुकं च

ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः ॥ ६० ॥

कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च

तथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम् ।

सन्दीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तं

ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ ६१ ॥

स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तं

विसिष्मिये वासवदूतसूनुः ।

आवृत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं

तत्रौषधीनां विचयं चकार ॥ ६२ ॥

स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः ।

दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः ॥ ६३ ॥

महौषध्यस्ततः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे ।

विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥ ६४ ॥

स ता महात्मा हनुमानपश्यन्

चुकोप कोपाच्च भृशं ननाद ।

अमृष्यमाणोऽग्निनिकाशचक्षुः

महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥ ६५ ॥

किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते

यद्राघवेनासि कृतानुकम्पः ।

पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो

विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ॥ ६६ ॥

स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं

सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् ।

विकीर्णकूटज्वलिताग्रसानुं

प्रगृह्य वेगात्सहसोन्ममाथ ॥ ६७ ॥

स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात

वित्रास्य लोकान्ससुरासुरेन्द्रान् ।

संस्तूयमानः खचरैरनेकैः

जगाम वेगाद्गरुडोग्रवेगः ॥ ६८ ॥

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नः

तं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य ।

बभौ तदा भास्करसन्निकाशो

रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥ ६९ ॥

स तेन शैलेन भृशं रराज

शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु ।

सहस्रधारेण सपावकेन

चक्रेण खे विष्णुरिवार्पितेन ॥ ७० ॥

तं वानराः प्रेक्ष्य विनेदुरुच्चैः

स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद ।

तेषां समुद्घुष्टरवं निशम्य

लङ्कालया भीमतरं विनेदुः ॥ ७१ ॥

ततो महात्मा निपपात तस्मिन्

शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये ।

हर्युत्तमेभ्यः शिरसाऽभिवाद्य

विभीषणं तत्र स सस्वजे च ॥ ७२ ॥

तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ

तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् ।

बभूवतुस्तत्र तदा विशल्या-

-वुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ ७३ ॥

सर्वे विशल्या विरुजः क्षणेन

हरिप्रवीरा निहताश्च ये स्युः ।

गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां

सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः ॥ ७४ ॥

यदाप्रभृति लङ्कायां युध्यन्ते कपिराक्षसाः ।

तदाप्रभृति मानार्थमाज्ञया रावणस्य च ॥ ७५ ॥

ये हन्यन्ते रणे तत्र राक्षसाः कपिकुञ्जरैः ।

हताहतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे ॥ ७६ ॥

ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु

तमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः ।

निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव

पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ७७ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥ ७४ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 74