युद्धकाण्ड एकपञ्चाशः

॥ धूम्राक्षाभिषेणनम् ॥

तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् ।

नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ॥ १ ॥

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम् ।

सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥

यथाऽसौ सम्प्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः ।

बहूनां सुमहानादो मेघानामिव गर्जताम् ॥ ३ ॥

व्यक्तं सुमहती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः ।

तथा हि विपुलैर्नादैश्चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ४ ॥

तौ तु बद्धौ शरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे ॥ ५ ॥

एतत्तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः ।

उवाच नैरृतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः ॥ ६ ॥

ज्ञायतां तूर्णमेतेषां सर्वेषां वनचारिणाम् ।

शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम् ॥ ७ ॥

तथोक्तास्तेन सम्भ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य ते ।

ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना ॥ ८ ॥

तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ ।

समुत्थितौ महावेगौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ९ ॥

सन्त्रस्तहृदयाः सर्वे प्राकारादवरुह्य ते ।

विषण्णवदना घोरा राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः ॥ १० ॥

तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः ।

कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ॥ ११ ॥

यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ ॥ १२ ॥

विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे ।

पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ ॥ १३ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः ।

चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥

घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोपमैः ।

अमोघैः सूर्यसङ्काशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि ॥ १५ ॥

तदस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम ।

संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम् ॥ १६ ॥

निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा पावकतेजसः । [वासुकि]

आदत्तं यैस्तु सङ्ग्रामे रिपूणां मम जीवितम् ॥ १७ ॥

एवमुक्त्वा तु सङ्क्रुद्धो निःश्वसन्नुरगो यथा ।

अब्रवीद्रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसम् ॥ १८ ॥

बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमविक्रम ।

त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः ॥ १९ ॥

एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता ।

कृत्वा प्रणामं संहृष्टो निर्जगाम नृपालयात् ॥ २० ॥

अभिनिष्क्रम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह ।

त्वरयस्व बलं तूर्णं किं चिरेण युयुत्सतः ॥ २१ ॥

धूम्राक्षवचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः ।

बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया द्रुतम् ॥ २२ ॥

ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः ।

विगर्जमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन् ॥ २३ ॥

विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः ।

गदाभिः पट्‍टिशैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ॥ २४ ॥

परिघैर्भिन्दिपालैश्च भल्लैः प्रासैः परश्वधैः ।

निर्ययू राक्षसा दिग्भ्यो नर्दन्तो जलदा यथा ॥ २५ ॥

रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलङ्कृतैः ।

सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः ॥ २६ ॥

हयैः परमशीघ्रैश्च गजैन्द्रैश्च मदोत्कटैः ।

निर्ययू राक्षसव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ॥ २७ ॥

वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः ।

आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिःस्वनः ॥ २८ ॥

स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः ।

प्रहसन्पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र यूथपः ॥ २९ ॥

रथप्रवरमास्थाय खरयुक्तं खरस्वनम् ।

प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमविक्रमम् ॥ ३० ॥

अन्तरिक्षगता घोराः शकुनाः प्रत्यवारयन् ।

रथशीर्षे महान्भीमो गृध्रश्च निपपात ह ॥ ३१ ॥

ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः ।

रुधिरार्द्रो महान् श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि ॥ ३२ ॥

विस्वरं चोत्सृजन्नादं धूम्राक्षस्य समीपतः ।

ववर्ष रुधिरं देवः सञ्चचाल च मेदिनी ॥ ३३ ॥

प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिःस्वनः ।

तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे ॥ ३४ ॥

स तूत्पातांस्तदा दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान् ।

प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत् ।

मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरःसराः ॥ ३५ ॥

ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरै-

-र्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली ।

ददर्श तां राघवबाहुपालितां

महौघकल्पां बहुवानरीं चमूम् ॥ ३६ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥ ५१ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 51