युद्धकाण्ड षट्सप्ततितमः

॥ कम्पनादिवधः ॥

प्रवृत्ते सङ्कुले तस्मिन्घोरे वीरजनक्षये ।

अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ १ ॥

आहूय सोऽङ्गदं कोपात्ताडयामास वेगितः ।

गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ २ ॥

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः ।

अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ३ ॥

ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे ।

रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ॥ ४ ॥

सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः ।

शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः ॥ ५ ॥

क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः ।

कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ॥ ६ ॥

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान् ।

धनुरग्र्यं रथं बाणान्ममर्द तरसा बली ॥ ७ ॥

शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे ।

उत्पपात दिवं क्रुद्धो वेगवानविचारयन् ॥ ८ ॥

तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली ।

करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च ॥ ९ ॥

तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः ।

यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः ॥ १० ॥

तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः ।

वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन् ॥ ११ ॥

आयसीं तु गदां वीरः प्रगृह्य कनकाङ्गदः ।

शोणिताक्षः समाविध्य तमेवानुपपात ह ॥ १२ ॥

प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली ।

रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ १३ ॥

तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।

विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाभवत् ॥ १४ ॥

अङ्गदं परिरक्षान्तौ मैन्दो द्विविद एव च ।

तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥ १५ ॥

अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः ।

राक्षसा वानरान्रोषादसिचर्मगदाधराः ॥ १६ ॥

त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुङ्गवैः ।

संसक्तानां महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ॥ १७ ॥

ते तु वृक्षान्समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे ।

खड्गेन प्रतिचिच्छेद तान्प्रजङ्घो महाबलः ॥ १८ ॥

रथानश्वान्द्रुमैः शैलैस्ते प्रचिक्षिपुराहवे ।

शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान्यूपाक्षो निशाचरः ॥ १९ ॥

सृष्टान्द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान् ।

बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥ २० ॥

उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मनिकृन्तनम् ।

प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ॥ २१ ॥

तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः ।

आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ॥ २२ ॥

बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।

वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ॥ २३ ॥

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गमुत्पलसन्निभम् ।

मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ २४ ॥

ललाटे स महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम् ।

आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह ॥ २५ ॥

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान् ।

प्रजङ्घस्य शिरः कायात्खड्गेनापातयत् क्षितौ ॥ २६ ॥

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे ।

अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ॥ २७ ॥

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन् ।

आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद्बली ॥ २८ ॥

गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः ।

आजघान गदाग्रेण वक्षसि द्विविदं ततः ॥ २९ ॥

स गदाभिहतस्तेन चचाल च महाबलः ।

उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम् ॥ ३० ॥

एतस्मिन्नन्तरे वीरो मैन्दो वानरयूथपः ।

यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ३१ ॥

तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवङ्गाभ्यां तरस्विनौ ।

चक्रुतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम् ॥ ३२ ॥

द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे ।

निष्पिपेष च वेगेन क्षितावाविध्य वीर्यवान् ॥ ३३ ॥

यूपाक्षमपि सङ्क्रुद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।

पीडयामास बाहुभ्यां स पपात हतः क्षितौ ॥ ३४ ॥

हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।

जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः ॥ ३५ ॥

आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ।

अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवङ्गमैः ॥ ३६ ॥

निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं ततः ।

कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम् ॥ ३७ ॥

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः ।

मुमोचाशीविषप्रख्यान् शरान्देहविदारणान् ॥ ३८ ॥

तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम् ।

विद्युदैरावतार्चिष्माद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ३९ ॥

आकर्णाकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा ।

तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ४० ॥

सहसाऽभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् ।

निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ॥ ४१ ॥

मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे ।

अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ॥ ४२ ॥

तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः ।

बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ ४३ ॥

सन्धाय चान्यं सुमुखं शरमासीविषोपमम् ।

आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ४४ ॥

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः ।

मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्छितः ॥ ४५ ॥

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तु महाबलौ ।

अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ४६ ॥

तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः ।

त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातङ्गमिव तोमरैः ॥ ४७ ॥

सोऽङ्गदं विविधैर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ।

अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ॥ ४८ ॥

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते ।

शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ॥ ४९ ॥

स प्रचिच्छेद तान्सर्वान्बिभेद च पुनः शिलाः ।

कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान्वालिपुत्रसमीरितान् ॥ ५० ॥

आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् ।

भ्रुवोर्विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम् ॥ ५१ ॥

तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने ।

अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते ॥ ५२ ॥

सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ।

सम्पीड्य चोरसि स्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च ॥ ५३ ॥

किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ यथा गजः ।

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसन्निभम् ॥ ५४ ॥

समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ।

स बिभेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः ॥ ५५ ॥

अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ।

अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे ॥ ५६ ॥

दुरासदं हरिश्रेष्ठं रामायान्ये न्यवेदयन् ।

रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं रणाजिरे ॥ ५७ ॥

व्यादिदेश हरिश्रेष्ठान् जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।

ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् ॥ ५८ ॥

अभिपेतुः सुसङ्क्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।

ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः ॥ ५९ ॥

रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ।

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ॥ ६० ॥

कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ।

समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान्महाबलान् ॥ ६१ ॥

आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ।

तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ॥ ६२ ॥

वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ।

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिबिरर्दितान् ॥ ६३ ॥

अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ।

अभिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भमाहवे ॥ ६४ ॥

शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी ।

उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान्धवान्बहून् ॥ ६५ ॥

अन्यांश्च विविधान्वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ।

तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् ॥ ६६ ॥

कुम्भकर्णात्मजः शीघ्रं चिच्छेद निशितैः शरैः ।

अभिलक्षेण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः ॥ ६७ ॥

आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ।

द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ॥ ६८ ॥

वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।

निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च तान् शरान् ॥ ६९ ॥

कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।

अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ७० ॥

अब्रवीत्कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ।

निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगवदद्भुतम् ॥ ७१ ॥

सन्नतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ।

प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम ॥ ७२ ॥

एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवृत्ततः ।

त्वामेवैकं महाबाहुं चापहस्तमरिन्दमम् ॥ ७३ ॥

त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ।

विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्यतः ॥ ७४ ॥

वरदानात्पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् ।

कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ७५ ॥

धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च ।

त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः ॥ ७६ ॥

महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् ।

अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ७७ ॥

कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् ।

पातिता हरिवीराश्च त्वया वै भीमविक्रमाः ॥ ७८ ॥

उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः ।

कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ७९ ॥

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः ।

अग्नेराज्याहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ८० ॥

ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा ।

गजाविवाहितमदौ निश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः ॥ ८१ ॥

अन्योन्यगात्रग्रथितौ कर्षन्तावितरेतरम् ।

सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात् ॥ ८२ ॥

तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही ।

व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ८३ ॥

ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि ।

पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥ ८४ ॥

ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः ।

विन्ध्यमन्दरसङ्काशो विससर्प समन्ततः ॥ ८५ ॥

ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपत्य च ।

आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ८६ ॥

तस्य चर्म च पुस्फोट बहु सुस्राव शोणितम् ।

स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ८७ ॥

तदा वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वलितं मुहुः ।

वज्रनिष्पेषसञ्जाता ज्वाला मेरौ यथा गिरौ ॥ ८८ ॥

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः ।

मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ८९ ॥

अर्चिः सहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् ।

स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ९० ॥

स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशताडितः ।

निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः ॥ ९१ ॥

मुष्टिनाऽभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः ।

लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ९२ ॥

कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना ।

बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥ ९३ ॥

तस्मिन्हते भीमपराक्रमेण

प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे ।

मही सशैला सवना चचाल

भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ९४ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः ॥ ७६ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 76