युद्धकाण्ड त्रिनवतितमः

॥ सीताहननोद्यमनिवृत्तिः ॥

ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् ।

आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ॥ १ ॥

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः ।

विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः ॥ २ ॥

शूरः शूरेण सङ्गम्य सम्युगेष्वपरजितः ।

लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्तु विबुधेन्द्रजित् ॥ ३ ॥

गतः स परमान्लोकान् शरैः सन्ताप्य लक्ष्मणम् ।

स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम् ॥ ४ ॥

घोरमिन्द्रजितः सङ्ख्ये कश्मलं चाविशन्महत् ।

उपलभ्य चिरात्सञ्ज्ञां राजा राक्षसपुङ्गवः ॥ ५ ॥

पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ।

हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ ॥ ६ ॥

जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ।

ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि ॥ ७ ॥

मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि ।

अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम ॥ ८ ॥

येनाद्य त्वं महाबाहो सम्युक्तः कालधर्मणा ।

एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि ॥ ९ ॥

यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गमृच्छति ।

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः ॥ १० ॥

हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ।

अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्ना पृथिवी च सकानना ॥ ११ ॥

एकेनेन्द्रजिता हीना शून्येव प्रतिभाति मे ।

अद्य नैरृतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् ॥ १२ ॥

करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ।

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ॥ १३ ॥

मातरं मां च भार्यां च क्व गतोऽसि विहाय नः ।

मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम् ॥ १४ ॥

प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ।

स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे ॥ १५ ॥

मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः ।

एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ १६ ॥

आविवेश महान्कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः ।

प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः ॥ १७ ॥

दीप्तं सन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः ।

ललाटे भ्रुकुटीभिश्च सङ्गताभिर्व्यारोचत ॥ १८ ॥

युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः ।

कोपाद्विजृम्भमाणस्य वक्त्राद्व्यक्तमभिज्वलन् ॥ १९ ॥

उत्पपात स भूयोऽग्निर्वृत्रस्य वदनादिव ।

स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ॥ २० ॥

समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचयद्वधम् ।

तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनाऽपि च ॥ २१ ॥

रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः ।

घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम् ॥ २२ ॥

बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम् ।

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नस्रबिन्दवः ॥ २३ ॥

दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ।

दन्तान्विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः ॥ २४ ॥

यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव ।

कालाग्निरिव सङ्क्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत ॥ २५ ॥

तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे ।

तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् ॥ २६ ॥

वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ।

ततः परमसङ्क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ २७ ॥

अब्रवीद्रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे ।

मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः ॥ २८ ॥

तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः ।

तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः ॥ २९ ॥

नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ।

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ॥ ३० ॥

देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ।

तेन मामद्य सम्युक्तं रथस्थमिह सम्युगे ॥ ३१ ॥

प्रतीयात्कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरन्दरः ।

यत्तदाऽभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् ॥ ३२ ॥

देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ।

अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम ॥ ३३ ॥

रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे ।

स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ॥ ३४ ॥

समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ।

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः ॥ ३५ ॥

दीनो दीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाच निशाचरान् ।

मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम् ॥ ३६ ॥

किञ्चिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम् ।

तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः ॥ ३७ ॥

वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।

इत्येवमुक्त्वा सचिवान्खड्गमाशु परामृशत् ॥ ३८ ॥

उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम् ।

निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः ॥ ३९ ॥

रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः ।

सङ्क्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ॥ ४० ॥

व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः ।

ऊचुश्चान्योन्यमाश्लिष्य सङ्क्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ४१ ॥

अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः ।

लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ॥ ४२ ॥

बहवः शत्रवश्चापि सम्युगेषु निपातिताः ।

त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्ते चाहृत्य रावणः ॥ ४३ ॥

विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि ।

तेषां सञ्जल्पमानानामशोकवनिकां गताम् ॥ ४४ ॥

अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः ।

वार्यमाणः सुसङ्क्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ॥ ४५ ॥

अभ्यधावत सङ्क्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव ।

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता ॥ ४६ ॥

ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ।

तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा ॥ ४७ ॥

निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनुवर्तिनम् ।

सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत् ॥ ४८ ॥

यथाऽयं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् ।

वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः ॥ ४९ ॥

बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् ।

भार्या भव रमस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया ॥ ५० ॥

सोऽयं ममानुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः ।

क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ॥ ५१ ॥

अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ ॥ ५२ ॥

अहो धिङ्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः ।

अथवा पुत्रशोकेन अहत्वा रामलक्ष्मणौ ॥ ५३ ॥

विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः ।

हनूमतोऽपि यद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया ॥ ५४ ॥

यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदा यायामनिन्दिता ।

नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ॥ ५५ ॥

मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति ।

एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ॥ ५६ ॥

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।

धर्मकार्यानुरूपं च रुदन्ती संस्मरिष्यति ॥ ५७ ॥

निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना ।

अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वाऽपि प्रवेक्ष्यति ॥ ५८ ॥

धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् ।

यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ॥ ५९ ॥

इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् ।

रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ॥ ६० ॥

एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यो बुद्धिमान् शुचिः ।

सुपार्श्वो नाम मेधावी राक्षसो राक्षसेश्वरम् ॥ ६१ ॥

निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ।

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज ॥ ६२ ॥

हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि ।

वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतः सदा ॥ ६३ ॥

स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ।

मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव ॥ ६४ ॥

त्वमेव तु सहास्माभी राघवे क्रोधमुत्सृज ।

अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम् ॥ ६५ ॥

कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ।

शूरो धीमान्रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः ।

हत्वा दाशरथिं रामं भवान्प्राप्स्यति मैथिलीम् ॥ ६६ ॥

स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं

वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः ।

गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्

पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः ॥ ६७ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः ॥ ९३ ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 93