युद्धकाण्ड षष्टितमः

॥ कुम्भकर्णप्रबोधः ॥

स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः ।

भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ १ ॥

मातङ्ग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः ।

अभिभूतोऽभवद्राजा राघवेण महात्मना ॥ २ ॥

ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् ।

स्मरन्राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ३ ॥

स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् ।

विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥

सर्वं तत्खलु मे मोघं यत्तप्तं परमं तपः ।

यत्समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ॥ ५ ॥

इदं तद्ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् ।

मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ॥ ६ ॥

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।

अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ७ ॥

तमिमं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् । [विदितं]

इक्ष्वाकुकुलनाथेन अनरण्येन यत्पुरा ॥ ८ ॥

उत्पत्स्यते हि मद्वंशे पुरुषो राक्षसाधम ।

यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् ॥ ९ ॥

निहनिष्यति सङ्ग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते ।

शप्तोऽहं वेदवत्या च यदा सा धर्षिता पुरा ॥ १० ॥

सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी ।

उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ॥ ११ ॥

यथोक्तास्तपसा प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम् ।

एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ॥ १२ ॥

राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ।

स चाप्रतिमगम्भीरो देवदानवदर्पहा ॥ १३ ॥

ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।

स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ॥ १४ ॥

ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ।

द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ॥ १५ ॥

निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।

सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कालोपहतचेतनः ॥ १६ ॥

नव षट् सप्त चाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः ।

मन्त्रयित्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि ॥ १७ ॥

तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।

स तु सङ्ख्ये महाबाहुः ककुदः सर्वरक्षसाम् ॥ १८ ॥

वानरान्राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव वधिष्यति ।

एष केतुः परः सङ्ख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम् ॥ १९ ॥

कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ।

रामेण हि निरस्तस्य सङ्ग्रामेस्मिन्सुदारुणे ॥ २० ॥

भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ।

किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ॥ २१ ॥

ईदृशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते ।

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ २२ ॥

जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ।

ते रावण समादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ॥ २३ ॥

गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः ।

तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ॥ २४ ॥

कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।

कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः ॥ २५ ॥

प्रतिष्ठमानः कृच्छ्रेण यत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।

तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्‍टिमाम् ॥ २६ ॥

ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ।

ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् ॥ २७ ॥

कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ।

ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥ २८ ॥

त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ।

भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ॥ २९ ॥

शय्यायां न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम् ।

काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटिनमरिन्दमम् ॥ ३० ॥

ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।

ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा ॥ ३१ ॥

मांसानां मेरुसङ्काशं राशिं परमतर्पणम् ।

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च सञ्चयान् ॥ ३२ ॥

चक्रुर्नैरृतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ।

ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च ॥ ३३ ॥

पुरस्तात्कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ।

लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥ ३४ ॥

दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ।

धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परन्तपम् ॥ ३५ ॥

जलदा इव चोन्नेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।

शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ॥ ३६ ॥

तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।

नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ।

कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम् ॥ ३७ ॥

सशङ्खभेरीपणवप्रणाद-

-मास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम् ।

दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः

श्रुत्वा विहङ्गाः सहसा निपेतुः ॥ ३८ ॥

यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा

न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।

ततो मुसुण्ठीर्मुसलानि सर्वे

रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥ ३९ ॥

तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभि-

-र्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।

सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं

रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ ४० ॥

तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।

राक्षसा बलवन्तोऽपि स्थातुं नाशक्नुवन्पुरः ॥ ४१ ॥

ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः ।

मृदङ्गपणवान्भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तदा ॥ ४२ ॥

दशराक्षससाहस्रा युगपत्पर्यवादयन् ।

नीलाञ्जनचयाकारास्ते तु तं प्रत्यबोधयन् ॥ ४३ ॥

अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः ।

यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ॥ ४४ ॥

ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ।

अश्वानुष्ट्रान्खरान्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ॥ ४५ ॥

भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।

निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटङ्करैः ॥ ४६ ॥

मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ।

तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता ॥ ४७ ॥

सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ।

ततः सहस्रं भेरीणां युगपत्समहन्यत ॥ ४८ ॥

मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानां समन्ततः ।

एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते ॥ ४९ ॥

शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ।

महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ॥ ५० ॥

तद्रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ।

अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ॥ ५१ ॥

केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ।

उदकुम्भशतान्यन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः ॥ ५२ ॥

न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ।

अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः ॥ ५३ ॥

मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन्कूटमुद्गरान् ।

रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ॥ ५४ ॥

वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ।

वारणानां सहस्रं तु शरीरेऽस्य प्रधावितम् ।

कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत ॥ ५५ ॥

स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै-

-रचिन्तयंस्तान्विपुलान्प्रहारान् ।

निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च

विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ ५६ ॥

स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ

विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ ।

विवृत्य वक्त्रं बडबामुखाभं

निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ ५७ ॥

तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसन्निभम् ।

ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ५८ ॥

स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः ।

निःश्वासश्चास्य सञ्जज्ञे पर्वतादिव मारुतः ॥ ५९ ॥

रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद्बभौ ।

तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ॥ ६० ॥

तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी ।

ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ६१ ॥

ततस्त्वदर्शयन्सर्वान्भक्ष्यांश्च विविधान्बहून् ।

वराहान्महिषांश्चैव स बभक्ष महाबलः ॥ ६२ ॥

अदन्बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितः पिबन् ।

मेदः कुम्भांश्च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ ६३ ॥

ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः ।

शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६४ ॥

निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः ।

चारयन्सर्वतो दृष्टिं तान्ददर्श निशाचरान् ॥ ६५ ॥

स सर्वान्सान्त्वयामास नैरृतान्नैरृतर्षभः ।

बोधनाद्विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥ ६६ ॥

किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।

कच्चित्सुकुशलं राज्ञो भयवानेष वा न किम् ॥ ६७ ॥

अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।

यदर्थमेवं त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ६८ ॥

अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।

पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथाऽनलम् ॥ ६९ ॥

न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां गुरुः ।

तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ७० ॥

एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णं महाबलम् ।

यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ॥ ७१ ॥

न नो दैवकृतं किञ्चिद्भयमस्ति कदाचन ।

मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते ॥ ७२ ॥

न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् ।

यादृशं मानुषं राजन्भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ७३ ॥

वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।

सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ ७४ ॥

एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी ।

कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ७५ ॥

स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः ।

मृतेति सम्युगे मुक्तो रामेणादित्यतेजसा ॥ ७६ ॥

यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।

कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ ७७ ॥

स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराजयम् ।

कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ७८ ॥

सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् ।

राघवं च रणे हत्वा पश्चाद्द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ ७९ ॥

राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः ।

रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ ८० ॥

तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य

सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् ।

महोदरो नैरृतयोधमुख्यः

कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ८१ ॥

रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च ।

पश्चादपि महाबाहो शत्रून्युधि विजेष्यसि ॥ ८२ ॥

महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः ।

कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ ८३ ॥

तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।

राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ॥ ८४ ॥

ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं परमासने ।

ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ ८५ ॥

प्रबुद्धः कुम्भकर्णोऽयं भ्राता ते राक्षसर्षभ ।

कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यस्येनमिहागतम् ॥ ८६ ॥

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् ।

द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम् ॥ ८७ ॥

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः ।

कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥ ८८ ॥

द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः ।

गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय ॥ ८९ ॥

कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।

तथेत्युक्त्वा महाबाहुः शयनादुत्पपात ह ॥ ९० ॥

प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः ।

पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ ९१ ॥

ततस्ते त्वरितास्तस्य राक्षसा रावणाज्ञया ।

मद्यकुम्भांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ ९२ ॥

पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे ।

ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ॥ ९३ ॥

कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ।

भ्रातुः स भवनं गच्छन्रक्षोगणसमन्वितः ।

कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ९४ ॥

स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्

सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।

जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः

शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥ ९५ ॥

तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं

वनौकसस्ते सहसा बहिः स्थिताः ।

दृष्ट्वाप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं

वितत्रसुस्ते हरियूथपालाः ॥ ९६ ॥

केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं

व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति ।

केचिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति

केचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ ९७ ॥

तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं

स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।

वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं

भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ॥ ९८ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्टितमः सर्गः ॥ ६० ॥

valmiki ramayan yuddhakand adhyay 60